Email   Print

Bewust bewegen

Sport is een ideale manier om de principes van zen in praktijk te brengen.

Het lijkt een oneerlijke strijd: de kleine oude man tegen een jonge vent die bijna een kop groter is dan hij en bovendien in topconditie. Maar na een paar minuten wordt duidelijk, dat de jongere geen schijn van kans heeft. Steeds weer gaat hij in de aanval, probeert hij met de shinai, het bamboezwaard, zijn tegenstander te raken. En telkens weer gaat het mis. Terwijl hij zich nog herstelt, wordt hij geraakt door de shinai van de oude kendomeester die uit het niets lijkt te komen. Na afloop van het gevecht is de jongste de uitputting nabij. Op het voorhoofd van de oude man is nauwelijks een zweetdruppel te zien. Zijn handelingen waren zo snel en nauwkeurig, dat het leek alsof hij al wist wat zijn tegenstander van plan was voordat die het zelf wist. Zenmeester Takuan (1573-1645) zei het zo: 'Tussen denken en doen mag geen ademtocht verstrijken.'
Net als karate, aikido, judo en kyudo behoort kendo (Japans zwaardvechten), tot de oosterse vechtsporten, die sterk zijn beïnvloed door het zenboeddhisme. Het gedachtegoed van de zen - letterlijk: concentratie - gaf zo'n vierhonderd jaar geleden de krijgskunsten van de samurai hun ethische basis. Het ging niet meer om het leren van dodelijke gevechtstechnieken. Vechten werd een methode voor persoonlijke ontwikkeling en bewustzijnstraining, 'budo' geheten: de 'weg van de strijder'.
De oude kendomeester is het indrukwekkende voorbeeld van een strijder die zijn zelfstandige ik heeft overwonnen, die superieur is aan anderen. Zolang het bewustzijn van een strijder gevangen zit in vooroordelen is de wijze waarop hij zijn tegenstander waarneemt een zelfgecreëerde illusie. Dat geldt ook voor zijn idee over welke acties in een bepaalde situatie goed of fout zijn. Pas wanneer zijn geest leeg is, kan hij de situatie waarnemen zoals die werkelijk is en kan hij direct handelen.
Binnen zen gebeurt het met behulp van meditatie, 'zazen'; bij de martial arts zijn het zware, fysieke oefeningen die de leerling geestelijk en lichamelijk tot de grenzen van zijn kunnen laten gaan. Het almaar herhalen van vaststaande bewegingspatronen brengt een proces van zelfanalyse op gang. Die zelfanalyse legt alle factoren in het bewustzijn bloot die de ware blik op de werkelijkheid ontnemen. Alleen degene die nadenkt over zijn handelingen kan zich losmaken van zijn zelfbeeld en zijn ware ik doorgronden. De eerste en belangrijkste stap is dan ook de acceptatie van de werkelijke, niet de gewenste 'ik', in al zijn facetten, ontdaan van schaamtegevoelens. Net als tijdens de zenmeditatie is het belangrijk om storende gedachten niet te onderdrukken, maar juist zo bewust mogelijk te observeren en ze daarna los te laten. In de oosterse gevechtskunsten worden zen en lichaamsbeweging op klassieke wijze gecombineerd.

Net als zenmeditatie, waar prikkels van buitenaf worden gereduceerd om de geest te openen voor alle innerlijke gedachten en gevoelens, zijn duursporten als joggen, wandelen en wielrennen met hun quasi-meditatieve karakter een goede manier om dichter bij het eigen ik te komen. Bepaalde aspecten van zen zijn ook goed te integreren in sporten waarin de rechtstreekse confrontatie met een tegenstander centraal staat. In een wereld waarin sport wordt beheerst door prestatiedrang valt het niet mee om geconcentreerd te blijven op het hier en nu. Een sporter die gefixeerd is op het resultaat leeft eigenlijk in de toekomst. Wie in gedachten de weg aflegt die nog voor hem ligt, neemt de weg onder zijn voeten niet meer waar.
Peter Spang, voormalig proftennisser en uitvinder van het 'zennis', een door zen beïnvloede trainingsmethode, heeft een paar eenvoudige oefeningen ontwikkeld die de speler helpen zich op het nu te concentreren. Hij kan bijvoorbeeld 'peng' zeggen als de bal het racket raakt en moet erop letten of hij het woord te vroeg, te laat of precies op tijd zegt. De tennisser zal dan namelijk niet meer nadenken over de lastige techniek of het punt dat gescoord moet worden. Hij richt zijn aandacht op het nu; beweging en bewustzijn vormen een eenheid.
Een goede sporter gebruikt nooit méér kracht dan strikt noodzakelijk. Ingesleten bewegingen die onbewust worden uitgevoerd, kunnen in dit verband contraproductief zijn. In de westerse sporten worden vaak stereotiepe bewegingspatronen aangeleerd en herhaald, net zolang tot ze ongeacht de situatie altijd reproduceerbaar zijn. De herhalingen in de gevechtssporten zijn juist bedoeld om de waarneming steeds verder aan te scherpen. Creatief inspelen op de situatie van het moment is waar het om gaat.
Sport als de schakel tussen lichaam en geest biedt volop gelegenheid om zen in praktijk te brengen. Sta eens stil om uzelf te observeren, de volgende keer dat u door het park jogt of een tennisracket oppakt. En vergeet het beeld dat u hebt van hoe een jogger, een tennisspeler of een skiër zich hoort te gedragen. Dat alleen al zal u dichter bij uzelf brengen.