Email   Print

In gesprek

De kracht van dialoog: waar het debat faalt, wint het zoeken naar consensus.

Als er boodschappen voor het avondeten moeten worden gedaan, belt u dan eerst - om een goede beslissing te nemen - met een voorstander en een tegenstander van, pak 'm beet, pasta? Organiseert u in de keuken een discussie waarin u telkens de meningsverschillen tussen een vleeseter en een vegetariër onderstreept? Vast niet. Het gesprek zal niet erg constructief zijn, u zult niet weten wat u moet kopen en allerlei mensen hebben zich intussen opgewonden. Toch is het debat als fenomeen razend populair - óók in dit land van het poldermodel. 'Het Lagerhuis', het veelbekeken televisieprogramma van de Vara, heeft sinds kort een juniorenversie, op de radio zijn twee mensen het zelden met elkaar eens, en in de Rode Hoed wordt bijkans iedere dag een 'maatschappelijk debat' georganiseerd. Maar wacht eens. Een debat legt de nadruk op verschillen. In een debat wordt afstand gecreëerd tussen mensen. Zij worden gepresenteerd als twee tegenpolen en zullen ook niet worden aangemoedigd hun gemeenschappelijke overtuigingen openlijk te delen. Is dat altijd wel zo verstandig? Is het niet interessanter te streven naar consensus? Is de vorm van de dialoog niet veel constructiever dan die van het debat? Ja, vindt onderzoeker Daniel Yankelovich. In zijn boek The Magic of Dialogue: Transforming Conflict Into Cooperation wijst hij op het belang om samen te zoeken naar onderling begrip en overeenstemming. Dat is juist nu noodzakelijk. Yankelovich wijst op een samenleving waarin traditionele banden - huwelijk, gemeenschap, kerk - losser zijn geworden en waarin veel mensen dagelijks een afnemend respect voor anderen ervaren. Dat maakt het streven naar wederzijds begrip belangrijker. De dialoog is een manier om dat te bevorderen. Daarvoor is nodig: gelijkheid, luisteren met empathie en de openheid om zonder te oordelen veronderstellingen ter sprake te brengen. Zo'n dialoog kan altijd en overal. Op kantoor tijdens vergaderingen, maar ook in de ontmoetingen tussen een leraar en leerling, moeder en kind, oudere en jongere.

Of je nu een dialoog houdt met iemand, of debatteert, consensus is altijd een prachtig streven, schrijft Communities (winter 2000). Het blad ontrafelt twaalf mythen over het begrip. Zoals: een besluit op basis van consensus is altijd zwak, omdat het maar een compromis is. Niet dus. Want in het proces om consensus te bereiken wordt uiteindelijk een besluit genomen waarin iedereen een gedeelde visie met tevredenheid terugziet; het compromis daarentegen is eerder het ongelukkige gevolg van ontevreden mensen die onder protest genoegen nemen met de uiteindelijke beslissing. De zorgen en twijfels die bij een enkeling leven, worden in het consensusmodel juist gehoord en verwerkt in het besluit, waar het compromis liever alle obstakels omzeilt. Een andere mythe is, dat iedereen hetzelfde moet denken. Integendeel, schrijft Communities. Verschillende meningen geven de besluitvorming kracht en nieuwe inzichten, die je juist mist wanneer er alleen maar gelijkgestemden om de tafel zitten.

Aan het slot van zijn boek wijst Yankelovich op nóg een reden waarom dialoog belangrijker zal worden. Als jarenlange expert op het gebied van de publieke opinie signaleert hij een groeiende afkeer van experts onder het grote publiek. Het wordt duidelijk, dat de deskundigen geen antwoord kunnen geven op vragen die werkelijk belangrijk zijn. Genoeg mensen die weten hoe je een varkenshart kan transplanteren, genoeg mensen die met cijfertjes kunnen beargumenteren waarom de Betuwelijn er wel of niet moet komen. Maar als je wilt weten hoe je een wereld creëert met meer rechtvaardigheid, rust en creativiteit, dan laten de experts het lelijk afweten. Het debat is de uitingsvorm van de deskundige, de dialoog die van de gewone mensen. Nu bedenkt Yankelovich zich wel twee keer voor hij beweert dat de dialoog dé oplossing voor alle problemen is, maar hij suggereert met overtuiging dat de dialoog dé communicatiewijze wordt waarin mensen met het meeste succes gezamenlijk zoeken naar wijsheid. De tijd dat we daarvoor experts inschakelden, ligt achter ons. Ook in hun overtuiging dat de intellectuele discussie wordt overgewaardeerd, ontmoeten Yankelovich en de redactie van Communities elkaar. In het proces naar consensus, schrijft het blad, worden juist ook andere wijzen van waarheidsvinding meegenomen: gevoelens, ervaringen, intuïtie, inzichten, persoonlijke reflectie. Dat zijn woorden die - hoewel ze steeds meer aan zeggingskracht winnen - in het speelveld van het debat geen ruimte krijgen. De dialoog, is de voorspelling, wordt het gesprek van de dag. MV

[kader]
[kop] Debat versus dialoog
[tekst, in twee kolommen naast elkaar]
DEBAT
Gericht op winnen
Zoeken naar het ongelijk van de ander
Strijdlustig
Luisteren om zwakke punten van de ander te vinden
Er is één juist antwoord en jij alleen hebt het
Veronderstellingen verdedigen als waarheid
De eigen visie plaatsen tegenover die van de ander
Zoeken naar een eindconclusie die jouw oorspronkelijke mening sterkt

DIALOOG
Gericht op samenwerken
Zoeken naar onderling begrip
Constructief
Luisteren om overeenkomsten te vinden
Er zijn vele antwoorden, verspreid over vele mensen
Veronderstellingen ter sprake brengen voor heroverweging
Toegeven dat een andere visie eveneens waardevol is
Niet gericht op eindconclusie, maar op uitdaging van nieuwe mogelijkheden

Uit: Daniel Yankelovich, The Magic of Dialogue (Nicholas Brealey, 1999)