Email   Print

De efficiëntie van flonkerende kranen

Privatisering van de dienstverlening leidt niet altijd tot meer doelmatigheid.

Een belangrijke volgende stap in het proces van economische mondialisering is de Algemene overeenkomt over handel in diensten (Gats) die over twee jaar van kracht moet worden. Deze overeenkomst zorgt ervoor, dat de openbare dienstverlening wereldwijd wordt geliberaliseerd. In de praktijk betekent dat, dat bijvoorbeeld de regering van Zuid-Afrika niet meer mag verhinderen dat een Franse exploitant van ziekenhuizen een Zuid-Afrikaans ziekenhuis koopt en daar de prijs van de dienstverlening gaat bepalen. Ander voorbeeld: Gats maakt het mogelijk, dat een Nederlands waterleidingbedrijf de waterleiding in een Indiase deelstaat koopt. Per saldo leidt de invoering van Gats tot een vrijwel volledige liberalisering en privatisering van de openbare dienstverlening in de wereld. Onderwijs, gezondheidszorg, maatschappelijke dienstverlening, posterijen, musea en bibliotheken, openbaar vervoer zullen toegankelijk worden gemaakt voor het multinationale bedrijfsleven. Openbare dienstverlening, die nu nog door overheden wordt verzorgd uit het oogpunt van het publieke welzijn, zal straks worden verzorgd door ondernemingen met winstoogmerk. De drijvende gedachte achter deze ontwikkeling is - zoals bij alle processen van handelsliberalisering - dat de vrije markt voert naar de meest efficiënte productiewijze.

Dat lijkt verstandig beleid. Het is wel bewezen, dat particuliere ondernemingen met een winstoogmerk tal van diensten beter verzorgen dan logge overheidsbureaucratieën. Toch is het argument van maximale doelmatigheid niet overtuigend. Het uitgangspunt is immers, dat efficiëntie verspilling tegengaat. Daar ontmoeten politiek links en rechts elkaar. De meest efficiënte onderneming voorkomt niet alleen dat werknemers lopen te lummelen en dus minder productief zijn, maar verbruikt ook de minste grondstoffen en tast daarom het milieu het minste aan.

Maar als het om de doelmatigheid van openbare dienstverlening gaat, is de keuze tussen een publieke en een particuliere exploitant te beperkt. Het kan wel zijn, dat een particuliere onderneming een dienst beter verzorgt dan een overheidsbedrijf, maar daarmee is nog niet gezegd dat er niet een nog efficiëntere dienstverlening bestaat. Neem het voorbeeld van de watervoorziening. In de gecentraliseerde westerse wereld van de afgelopen eeuwen is de gedachte ontstaan dat watervoorziening een publieke functie is van de overheid, die thans steeds meer wordt overgenomen door het bedrijfsleven. Het is een mooi en luxe systeem, maar efficiënt is het zeker niet. Het lijdt geen twijfel dat er tegenwoordig in de westerse wereld meer water wordt verspild dan in de tijd toen er nog geen publieke watervoorziening bestond. Er is genoeg water, dus die verspilling deert ons niet - ook al waarschuwen velen terecht voor die nonchalance. Maar in warme ontwikkelingslanden ligt dat anders. Door de eeuwen heen hebben mensen daar geleerd om - zich aanpassend aan de omstandigheden - voor hun eigen water te zorgen. Zij vingen regenwater op en bewaarden dat voor droge tijden. Waar die aanpak nog voortleeft, zijn er - ook tegenwoordig - geen droogteproblemen. Droogte doet zich meestal voor op de plaatsen waar overheden de watervoorziening op zich hebben genomen. Als eenmaal een kraan met stromend water is geïnstalleerd, slaat de cultuur om. Niemand denkt er dan nog aan om water te bewaren voor mindere tijden. Die werkelijkheid verandert niet als straks winstgerichte ondernemingen zich met de watervoorziening in India en Kenia gaan bezighouden.

Wat voor water geldt, geldt ook voor ziekenhuizen, bibliotheken en scholen. De keuze verdient ruimer te zijn dan die tussen dienstverlening door de overheid of door het bedrijfsleven. Maar als Gats de deuren eenmaal openzet voor multinationale ondernemingen, trekt de mondialisering een monotoon spoor door de economie. Dat leidt wel tot veel flonkerende kranen, maar niet tot efficiëntie.