Email   Print

Het gelijk is met de dommen

Te veel nadenken leidt tot verkeerde beslissingen.

Soms kun je maar beter niet weten, wat de gevolgen zullen zijn van wat je gaat doen. Want zodra je bewust iets gaan doen, gebeurt er vaak iets anders en soms zelfs precies het tegenovergestelde. De geschiedenis wemelt van de treffende voorbeelden. Neem de ontdekking van penicilline: dat was helemaal niet de bedoeling! Alexander Fleming was gewoon bacteriën aan het kweken bij het open raam, toen er wat sporen binnenwaaiden die zijn bacteriën doodden. Het was het begin van een keten van onbedoelde consequenties. In de euforie over Flemings ontdekking voorspelden experts dat seksueel overdraagbare ziekten zoals syfilis en gonorroe hierdoor zouden worden geëlimineerd. Een uitbraak van deze ziekten was het gevolg. Regeringen stopten seksuele voorlichting op dit gebied, de bevolking ging steeds riskanter vrijen. Begin jaren tachtig liepen 2,5 miljoen Amerikanen per jaar tegen een gonorroe-infectie aan en was syfilis de derde meest voorkomende infectieziekte. Inmiddels zijn steeds meer ziektebacteriën immuun en sterker dan ooit geworden - juist door penicilline voor van alles en nog wat achteloos voor te schrijven. De middelen die de ziekten moesten uitroeien, versterken de ziektebrengers. The Futurist (maart/april 2001) besteedt vele pagina's aan deze wet van de unintended consequences - onbedoelde gevolgen.
De wereld is zo complex en divers, dat we de consequenties van een handeling gewoon niet kunnen overzien. Een groot probleem voor toekomstvoorspellers. De computer zou de stapels papier die elk modern kantoor dagelijks uitspuwt, overbodig maken. Niet dus. Of neem de giftige pad die in de jaren dertig in Australië werd uitgezet om het kevertje op te eten dat in zijn eentje de hele rietsuikeroogst verorberde. Helaas, de padden hadden het niet op het kevertje gemunt. Wel op al het andere eetbare in de omgeving. Binnen de kortste keren waren er geen 102 padden meer, maar een triljoen. Iets dergelijks gebeurde ook op Hawaii, waar de Indiase zwartkopmaki de ratten wel even zou aanpakken. De maki's vonden de plaatselijke vogeltjes echter veel lekkerder, hetgeen 't einde betekende van alle op de grond nestelende vogels op het eiland.

Geschiedkundige Barbara Tuchman signaleerde in haar in 1984 verschenen klassieker The March of Folly het merkwaardige verschijnsel, dat politici vaak het tegenovergestelde bereiken van wat zij willen. Sterker nog: politieke leiders voeren vaak een politiek die strijdig is met hun eigen belang. Neem het paard van Troje. De wanhopige truc lag er zo dik bovenop, dat het volstrekt onbegrijpelijk is, dat de Trojanen er intuinden. Dan is er de dwaasheid van de pausen in de Renaissance, die zich in hun persoonlijke leven zo ver van de christelijke leer af bewogen, dat zij de hervorming over hun kerk wel moesten afroepen. Een recentervoorbeeld is de oorlog in Vietnam, waarvan het doel was om de democratie te herstellen en het oprukkende communisme een halt toe te roepen. Hoe dat avontuur is afgelopen, is bekend. Gelukkig pakken beslissingen soms wel eens goed uit. Toen president Roosevelt in 1944 zijn GI Bill door het Congres loodste, wist hij niet hoe belangrijk dat in de toekomst zou zijn. Door de oorlogsveteranen financieel bij te staan in hun scholing en behuizing ontstond een hoog opgeleide generatie die de ruggengraat zou vormen van een dertig jaar durende economische bloeiperiode. Het hele schoolgebeuren was slechts een clausule in het wetsvoorstel geweest, dat vooral was gericht op woningen. Die bleken uiteindelijk een bijzaak.

Nu zijn diepgravende analyses en vergelijkende onderzoeken sowieso geen garantie voor klinkende resultaten. Integendeel. In Psychologie Heute (april 2001) vertelt professor dr. Gerd Gigerenzer dat niet teveel weten en vooral niet teveel nadenken vaak tot de oplossing van problemen leidt. Hoe meer je weet, hoe ingewikkelder het wordt. Mensen die niet worden gehinderd door enige kennis van zaken, blijken in allerlei probleemoplossende tests beter te scoren dan experts met een hoofd vol feiten. De prof vermoedt dat dit komt, omdat onwetenden zich tot de essentie bepalen en details negeren. Gigerenzer ontwikkelde denkstrategieën, die gebaseerd zijn op het zogenaamde one-reason-decision-making principe. Een goede reden die je kunt afwegen tegen zijn tegendeel, is genoeg om te beslissen. Hoe ingewikkelder een probleem is, hoe meer informatie iemand moet negeren om tot een beslissing te komen. Gigerenzers methode helpt om de juiste informatie te negeren. Dat is het geheim van intelligente strategen. Met Gigerenzers denkstrategieën scoor je op de beurs overigens hoger dan professionele fondsmanagers. Toch wel iets om over na te denken. Of juist niet?