Email   Print

Wegbereiders voor een nieuwe cultuur

U bent niet alleen.

Het is nu officieel: er is een immense subcultuur ontstaan die zich betrokken voelt bij sociale kwesties en persoonlijke ontwikkeling. Die geeft om rechtvaardigheid, milieu en spiritualiteit. Die alternatieven zoekt voor de onbedoelde gevolgen van mondialisering en snel opkomende technologieën. Die zich afzet tegen het cynisme in de politiek en media en ook al niets moet hebben van het ideaalbeeld om almaar meer geld te verdienen. Voor de Ode-lezer misschien niet bepaald een verrassend bericht; eerder een feest van herkenning. En dát is het nou juist: de 'leden' van deze nieuwe subcultuur hebben helemaal niet door dat ze al met zo velen zijn. Als ze zich weten te organiseren, kunnen ze zelfs een zeer belangrijke machtsfactor worden bij het bepalen van de politieke agenda voor de eenentwintigste eeuw. Dat is de vrolijke boodschap van het pas verschenen boek The Cultural Creatives: How 50 Million People Are Changing the World (Random House, 2000), geschreven door socioloog Paul Ray en psychologe Sherry Ruth Anderson. Het boek is het resultaat van dertien jaar onderzoek naar de waarden, overtuigingen en het gedrag van volwassenen in de Verenigde Staten. Toen de Europese Unie een voorproefje van de studie onder ogen kreeg, werd een vergelijkbaar onderzoek uitgeschreven in vijftien Europese landen. En wat bleek? Ook in Europa zijn de Cultural Creatives in opkomst. Procentueel zijn er nauwelijks verschillen in de landen onderling.

De auteurs signaleren drie grote subculturen waarin de bevolking ruwweg is in te delen op basis van hun overtuigingen. In macht en aantallen is de meest dominante cultuur die van de Moderns, die bijna de helft van de bevolking uitmaken. Zij hebben het voor het zeggen. Ze hebben hoge functies bij multinationals en niet te vergeten bij de media. Voor hen staan 'groei' en 'meer' gelijk aan 'beter'. Dan zijn er de Traditionals die vaak minder onderwijs hebben genoten, minder verdienen en minder vaak in de stad wonen. Ze zweren bij de familie en ouderwetse rolpatronen. Ze zijn veelal kerkelijk en niet erg tolerant ten aanzien van buitenlanders. Vlak na de Tweede Wereldoorlog vormden ze de dominante cultuur, maar nu zijn ze letterlijk aan het uitsterven. Ze vormen een kwart van de bevolking, evenals de Cultural Creatives - vrij te vertalen als de 'Nieuwe Cultuurmakers', omdat zij worden gezien als de vernieuwers die een grote invloed wordt toegedicht. Deze derde groep heeft opvallend genoeg weinig gemeenschappelijke kenmerken die eenvoudig passen binnen de modellen waarmee sociale wetenschappers graag werken. Het is zogezegd een ratjetoe: man én vrouw, jong én oud, blank én zwart, hoog- én laagopgeleid, rijken én armen. Het zijn accountants en maatschappelijk werkers, serveersters en computerprogrammeurs, kappers en advocaten, huisvrouwen en tuiniers. Ze zijn noch in de politiek noch in hun geloofsovertuiging in een bepaald hokje te plaatsen. Het beeld is dat van een dwarsdoorsnede van de gehele bevolking - en dat is met de reeds bekende, kleinere subculturen nooit het geval. Maar er is toch één opvallende statistiek: zestig procent van de Nieuwe Cultuurmakers is vrouw, en in de harde kern - waar de opiniemakers en voortrekkers zich bevinden - is dat bijna zeventig procent. Het blijkt, dat de manier waarop vrouwen zaken als zorg, familie, onderwijs, relaties en verantwoordelijkheid definiëren, wordt weerspiegeld in de waarden en overtuigingen van de Nieuwe Cultuurmakers. Daarmee zijn vrouwelijke waarden meer tot het publieke domein gaan behoren dan hiervoor werd aangenomen.

Deze culturele revolutie voltrekt zich voor een groot deel buiten het gezichtsveld van de gevestigde media. In de kranten en op televisie gaat het nieuws vooral om het incident, de korte gebeurtenis en gaat het niet om onderliggende motieven en idealen. Nieuws gaat over personen en niet over een groep zonder organisatie of woordvoerder. Daarom is de krant een slechte informatiebron om de grote lijnen te zien; die vallen immers niet onder de definitie van 'nieuws'. Het gebrek aan mediabelangstelling is tegelijk een belangrijke oorzaak voor de bescheidenheid die de Nieuwe Cultuurmakers tentoonspreiden over hun omvang. Ray en Anderson beschrijven in hun boek vermakelijk hoe het meestal ging als ze er eentje vroegen door hoeveel mensen hun waarden werden gedeeld. Dan begonnen ze wat beschaamd te lachen of ze haalden zuchtend hun schouders op. 'Niet zoveel', zeiden ze dan. Schattingen kwamen zelden boven de vijf procent en als ze eens in een opwelling 'tien procent' zeiden, namen ze dat snel terug. Maar ook voor zichzelf is de subcultuur dus onzichtbaar gebleven en beschikt ze niet over een gezamenlijke identiteit. Dat komt vermoedelijk, doordat ze is ontstaan uit vele uiteenlopende bewegingen. Misschien is het allemaal wel begonnen met de milieuactivisten op geitenwollen sokken. Maar er zijn ook pacifisten, anarchisten, vrouwenbewegingen, new-agers, krakers, vegetariërs en nog zoveel andere splinterpartijen, die eveneens via een harde aanval op de gangbare visies een zachte omwenteling in hun overtuigingen en in eigen leven hebben bereikt, en aldus een vergelijkbare wereld nastreven met meer rechtvaardigheid en meer mogelijkheden tot zelfontplooiing. Dat is uiteindelijk wat de Nieuwe Cultuurmakers delen: een geloof dat de toekomst er anders uit kan zien, die het leven voor meer mensen aangenamer en vervullender kan maken.

Je wordt niet zomaar een Nieuwe Cultuurmaker van de ene op de andere dag. Er is geen stappenplan om er eentje te worden. Wat ze wel gemeen hebben, is dat zij in grotere mate dan anderen hun wereldbeeld hebben veranderd. Ze zijn ook nog steeds een beetje zoekend. Ze vinden soms, dat ze zich niet zo bezorgd moeten maken, dat ze 'niet zo moeilijk moeten doen'. Met een beetje geluk, schrijven Ray en Anderson, verliezen ze die strijd. Want uit The Cultural Creatives spreekt vooral lof voor deze mensen die niet beseffen dat ze pioniers zijn, de wegbereiders van misschien wel een volgende stap in de beschaving. Het boek valt te lezen als het wetenschappelijk bewijs dat de vernieuwing in de lucht hangt.