Email   Print

Vrijheid is de beste dictatuur

Corrupte politici misbruiken vanaf de zonovergoten Krim hun macht, terwijl miljoenen mensen zinloos werk verrichten om vervolgens in lange winkelrijen plaats te nemen van waaruit zonder keuzemogelijkheid de producten uit de schappen moeten worden gehaald. En wie hierover klaagt, belandt in de buurt van de poolcirkel.

Deze nachtmerrie van elke public relations-adviseur is in de geschiedenisboeken beland als 'Sovjet-Unie', de antipode van ons westerse paradijs. Echter, de situatie hier is niet wezenlijk anders, maar dankzij meer subtiliteit, goedgelovigheid en klantvriendelijke glimlachjes gelooft men hier in zinvol werk, comfortabel winkelen, keuzevrijheid, een humaan sociaal stelsel en eerlijke politici. Het reëel bestaande socialisme is niet ten onder gegaan aan vlijt, een failliete economie, Star Wars of onvrede van het volk, maar aan een slechte presentatie, een achterhaald pr-beleid, een gebrek aan klantvriendelijkheid en een blinde vlek voor simulatie.
Het is bekend, dat slechts vijf procent van alle werkzaamheden in een maatschappij noodzakelijk is om in de basisbehoeften te voorzien. Werk heeft vooral een sociale en disciplinerende functie. Het is voor de stabiliteit van een land funest wanneer iedereen zou gaan leven als Ilja Iljistj Oblomov, Ivan Gontsjarovs apathische antiheld, die mijmert over de maatschappij, inclusief zijn eigen miserabele situatie, in plaats van op een actieve wijze zijn problemen aan te pakken en te participeren aan het leven. De bolsjewieken wonden geen doekjes om hun werkgelegenheidsbeleid en zetten iedereen voor hetzelfde salaris aan het werk, dat zinloos, doch weinig zenuwslopend van aard was. De Sovjet-Unie werd een land vol stadswachten zonder uniform. Omdat de werkende 'Sovjet-mensch' inzag dat zijn arbeid zinloos was en de staat geen enkele poging ondernam dit idee te ontkrachten, werd op de werkvloer van alles gedaan behalve gewerkt. Waarom zou je ook? Iedereen kan wodka maken, heeft een moestuintje, kent een paar gedichten van Poesjkin uit zijn hoofd en houdt van lachen.
Als de dood voor dit Russische arbeidsethos heeft een kapitalistische werkgever het negatieve middel van de dwang vervangen door het positieve wapen van de verleiding, gebaseerd op de gemunte vorm van vrijheid: geld. Dáárbij moet hij zijn werknemers wijsmaken dat hun prestatie op de werkvloer zin én status heeft. De zin zit verborgen in winstcijfers, aandelenkoersen en andere competitievormen, zoals de voetbalpool. Status krijgt het door achter elke bedrijfsterm de toevoeging 'manager' te zetten. Vervolgens gaan werknemers zonder te klagen tot in de avonduren door met vergaderen, luchtledig adviseren en elkaar opzadelen met werk. De westerse overheden stimuleren deze ontwikkeling door uitkeringen geleidelijk af te schaffen, werklozen te stigmatiseren en werk te verkopen als 'Toegangspoort tot Onafhankelijkheid', een zachte variant op Arbeit macht frei.
De Amerikaanse publicist en jurist Bob Black noemt werk in zijn essay The Abolition of Work (zie ook Ode nummer 1, maart/april 1995) zelfs een vorm van massamoord. Hij beweert, dat er in zijn land jaarlijks tussen de veertien- en twintigduizend mensen om het leven komen op de werkplek. Meer dan twee miljoen mensen raken ieder jaar gewond en deze cijfers zijn dan nog gebaseerd op een enge definitie van hetgeen als werkgerelateerde verwonding kan worden beschouwd.

Een gevolg van een haperende productie was, dat Russen uren tot dagen in de rij stonden voor basale benodigdheden. Vogelvrije westerlingen staan daarentegen vrijwillig in de rij voor allerhande overbodige producten en bezigheden. In het luchtruim boven Londen draaien vliegtuigen rondjes omdat er nog tien andere willen landen, op de skipistes van Les Deux Alpes dalen mensen in polonaise af, om een T-biljet aan te vragen moet je een halve dag vrij nemen, voor het uitgeleefde Anne Frankhuis staat dagelijks een verveelde rij wachtenden, Venetiaanse kerken herbergen doorlopende processies van zwetende amateurfotografen, files zijn volksvijand nummer één, voor een eenvoudige operatie bestaat een wachtlijst, op Internet is de eerste virtuele file al gesignaleerd en voor een popconcert liggen mensen drie straten ver in de rij voor kaartjes. De Russen wachtten in ieder geval nog voor iets waardevols.
Daarbij komt, dat de Russische rijen nog een zekere intrinsieke waarde bezaten - zoals blijkt in het boek De Rij van Vladimir Sorokin. Men droeg er gedichten voor, ruilde wat winterpenen voor melk en klaagde over het regime. Er zat daar beweging in een rij, terwijl westerse rijen vol staan met chagrijnige mensen die elkaar niets meer te vertellen hebben. Hooguit klaagt men over het weer.
'Maar die keuzevrijheid is toch heel waardevol', hoor ik een hardhorende op verongelijkte toon fluisteren. Natuurlijk, op papier is er vrijheid van meningsuiting, vrijheid om je favoriete ziektekostenverzekering uit te kiezen, vrijheid om te zappen, vrijheid om te reizen, vrijheid om te vergaderen, et cetera. Maar wat valt er werkelijk te kiezen in een wereld waarin geld alles heeft gelijkgemaakt en elke waarde is geïmplodeerd? De vrijheid van meningsuiting zegt de gemiddelde burger bijvoorbeeld niets, omdat hij gewoon weinig te melden heeft. (Ik denk aan een televisie-interview van Ischa Meijer waarin een pijnlijke stilte viel. 'Dat krijg je wanneer je mensen laat uitpraten', was zijn reactie.) Is het een verworvenheid dat ik mag kiezen bij welke woekeraar ik me laat verzekeren? Moet ik blij zijn met, zoals The Pink Floyd's Roger Waters zingt, thirty channels of shit on the tv to choose from? Is het plezierig om in elke stad een McDonald's, Hema, Blokker en dezelfde uitzendbureaus te zien, nadat je een transparant, felgekleurd modelstation hebt verlaten? De ongebreidelde keuze van hetzelfde treft ook de parel van ons avondland: het recht om volksvertegenwoordigers te kiezen. Dat schiet lekker op met partijen die allemaal hetzelfde willen ('Werk, werk, werk').

Willem Frederik Hermans schreef ooit, dat het verschil tussen Links en Rechts het verschil is 'tussen twee groepen bedriegers, waarvan er één aan de macht is. De andere is zelfs dat niet.' Dezer dagen zijn ook de predikaten Links en Rechts verdwenen. In de Verenigde Staten lijken de Democraten en Republikeinen net zoveel op elkaar als de twee WTC-torens in New York. Soms staat er wel iets op het spel - zoals bij de Deense en Franse referenda over de Europese Unie. Twee mijlpalen in de hedendaagse parlementaire geschiedenis, want de kiezers maakten onverhoopt een politiek onacceptabele keuze. Er kwamen nieuwe raadplegingen, maar niet voordat de kiezers waren gechanteerd en gehersenspoeld ('Als we ons niet aansluiten bij de Europese Unie, dan gaan we een economisch dal tegemoet', waarschuwden de opinieleiders in de dagbladen). Zo moeilijk is het dus om mensenrechten te respecteren.
Elke maatschappij heeft zijn donkere kant nodig waar mensen geraken die zich niet kunnen of willen conformeren - voor hen die een échte, radicale keuze willen maken. De Sovjet-Unie had daarvoor een uitgestrekt gebied tot zijn beschikking: Siberië. Daar zaten de goelags vol met mensen die door de overheid werden gezien als staatsgevaarlijk, maar er in werkelijkheid na een Russische roulette heen werden gebracht omdat ook daar een productiestreven moest worden bereikt.
De goelags vormden een uitstekend propagandamiddel voor de anticommunisten, die beweren dat in het Westen - waar wel gevangenissen zijn, maar die ertoe dienen om de illusie te handhaven dat je erbuiten vrij bent - zulks niet bestaat. Nee, de moord op de Ander, de westerse non-conformist, heeft met andere middelen plaats in - zoals Jean-François Lyotard het omschrijft in Heidegger en 'de joden' - 'de "geadministreerde wereld", het "laatkapitalisme", het techno-wetenschappelijke systeem of welke naam we ook geven aan de wereld waarin we leven. Waarin wij overleven.' Dit is tegen het zere been van Richard Rorty, die schijnt te geloven dat er vooruitgang is geboekt met 'het totstandbrengen van een fatsoenlijke maatschappij waarin al de menselijke instituties de mensen niet onnodig vernederen'. Rorty, die de afschaffing van de slavernij als een van de ethische verdiensten van de Verlichting beschouwt, is optimistisch uit onoplettendheid. Hoe ethisch en fatsoenlijk is het overheidsbeleid in de staat Missouri, waar elke bijstandsgerechtigde die rechtop kan staan en niet wil verhongeren, moet werken in de varkens- en pluimveeslachterijen? In het tijdschrift The Progressive verhaalt een man over zijn ervaringen: 'Je moet veertig tot vijftig kippen per minuut vasthaken, vier tot zes uur achtereen, zonder onderbreking. Als je het tempo niet bijhoudt, loop je de kans te worden ontslagen.'
Als je je niet als moderne slaaf aan het arbeidsethos en de heersende moraal kunt of wilt onderwerpen, haak je af. Er ontstaat een submaatschappij van afhakers. De Franse simulatiespecialist Jean Baudrillard noemt ze het 'resultaat van de politieke desinteresse van onze maatschappij, van de sociale desinteresse van een hoogontwikkelde maatschappij, van de excommunicatie die juist de communicatiemaatschappij treft.' Hij vergelijkt de verstotenen met de duizenden tonnen koffie die in schoorstenen worden verbrand om de wereldkoers op peil te houden. De staatspolitiek creëert geen nieuwe vrijheid, socialiseert niets en integreert niet.

De Sovjets maakten natuurlijk de cruciale fout door de macht een gezicht te geven. Ze voegden aan de repressie de obsceniteit van de repressie toe. Uit angst de controle te verliezen, zette het communistische systeem zichzelf ertoe om repressiever te zijn dan ze in werkelijkheid waar kon maken. Niet voor niets liep het Sovjet-experiment met een sisser en zonder bloedvergieten af. Het verliezen van haar geheim - dat ze niet bestaat - is dodelijk voor de macht. Simulatie, doen-alsof, is altijd het meest trefzekere wapen. De Amerikaanse politiek is de hogeschool van de simulatie en vast onderdeel van de amusementsindustrie, waarbij het militair-amusementscomplex - voorheen 'militair-industrieel complex' - een cruciale rol speelt. De Golfspektakels zijn bedoeld om ons te doen geloven, dat de macht in Washington en New York ligt. Er wordt veel energie gebruikt om het simulacrum van de macht in stand te houden. De moderne technologieën spelen bij de handhaving een belangrijke rol. Technologische sabotages door maatschappijkritische hackers staan in de Heerlijke Nieuwe Wereld gelijk aan bomaanslagen van gerenommeerde terreurbewegingen. Iemand die doelbewust een computervirus veroorzaakt, kan in de Verenigde Staten rekenen op minimaal vijf jaar cel. In Amsterdam lopen zelfs Amerikanen rond die voor hun leven vrezen zodra ze voet op vaderlandse bodem zetten, omdat ze kennis hebben van de technologieën die overheid en bedrijfsleven niet zint: technologische vluchtelingen.

In tegenstelling tot de norse Sovjet-dictatuur is de dictatuur van de vrije markt er één met een klantvriendelijke glimlach, 'want,' zoals Oscar Wilde het al zei, 'men kan altijd vriendelijk zijn tegenover mensen waar men niets om geeft.' Mensen glimlachen wanneer ze niets te zeggen hebben en ze doen geen moeite om deze leegheid te verbergen. 'Verraad spontaan deze leegte, deze diepgaande onverschilligheid in je glimlach, schenk de anderen deze leegte en onverschilligheid, laat van je gezicht de nulgraad van het geluk en het plezier afstralen, glimlach, glimlach... Bij een gebrek aan identiteit hebben de Amerikanen een prachtig gebit', merkte Baudrillard tijdens zijn reis door de best geconserveerde primitieve samenleving. De alomtegenwoordige glimlach is onderdeel van de zachte technologie van de macht die de taal doet lijden. Een gevangenis voor asielzoekers (postcolonial others) heet een 'passantenverblijf', een gastarbeider is via veel semantische omwegen een 'medelander' geworden, een lichamelijk gehandicapte is een 'verticaal uitgedaagde', een patiënt is een 'cliënt' of 'zorgontvanger', een huurstijging is een 'huuraanpassing', een blinde is 'visueel gehandicapt' en een bekeuring is een 'kennisgeving van een beschikking'. Van dit staaltje formele menswaardigheid hebben de Russen niet terug, zou je denken. Maar soms krijg ik de indruk dat er in een ouderwetse 1984-dictatuur meer solidariteit onder de mensen bestond. Iedereen zat op dezelfde strontschuit en men probeerde samen te overleven.

Ik zag onlangs een fotoreportage over het lot van arbeiders uit het Noord-Russische plaatsje Nikkel (zie ook Ode maart/april 1999). De foto's vertonen de hel op aarde, maar ook het kameraadschap van een gedeeld lot. Ik moest hierbij denken aan wat de Servische denker Rodovan Karadzic ooit zei: 'Ik had een fantastische jeugd in Sarajevo. Er was een communistische dictatuur. Iedereen hield van elkaar en iedereen haatte het regime.' In onze paniekmaatschappij geldt het omgekeerde. Iedereen is elkaars concurrent, houdt elkaar angstvallig in de gaten, maar looft het democratische regime dat heerst over de verdeeldheid. De beste manier om een dictatuur te handhaven is klaarblijkelijk de mensen te dwingen om vrij te zijn. Vrijheid is niets meer dan een reclameslogan. En het IJzeren Gordijn heeft nooit bestaan.