Email   Print

Lachen in Rwanda

Na de wreedheid van de genocide blijkt humor een pleister op diepe wonden.

Zes jaar na de genocide zat een meisje op straat in Kigali wartaal te schreeuwen en aarde te gooien naar voorbijgangers. Er ontstond een oploopje en een verontwaardigde winkelier duwde het zieke meisje weg, waardoor ze alleen maar harder ging gillen. Een voorbijgangster begon te lachen en nam zodoende de spanning weg. Haar voorbeeld werd door anderen gevolgd. De mensen liepen door en lieten het lastige meisje aan haar lot over. Ik zag de grap er niet van in, ik zag alleen haar leed, maar ja, ik had er niets mee te maken. Ik begreep zeker niet waar het om ging.
Ik heb veel verhalen gehoord van Rwandezen, verhalen die verschrikkelijk waren, verhalen die absurd en vaak tragisch waren, maar ik kan me niet herinneren ooit een grappig verhaal te hebben gehoord en ik heb ook nog nooit gehoord van een Rwandese komiek. Maar op een avond werd er een show opgevoerd voor de bevolking van Kigali. De show was samengesteld door artiesten uit heel Afrika en was bedoeld om de gebeurtenissen te gedenken en te wijzen op de noodzaak de geschiedenis te boekstaven. De hele show ging natuurlijk over de genocide. Op het eerste gezicht niet iets om je te bescheuren van het lachen. De tekst bestond uit achter elkaar gezette getuigenissen van overlevenden en aanvankelijk vond het publiek het schokkend. Het was zo'n officieel evenement waarbij de show net zo belangrijk is als het feit dat je gezien wordt, maar er wachtte de bezoekers een verrassing. Er waren enkele zeer expliciete scènes van zogenaamd geweld en verslagen van wreedheden, die zo gedetailleerd waren dat ze klonken als een boodschap uit het graf. Dat alles werd afgewisseld met muzikale improvisaties en schijnwerpers die als machinegeweren door de duisternis sneden. Het verhaal werd op één dreun verteld door een oude man die de last van de hele wereld op zijn schouders leek te dragen. Zo ging het door tot er iemand uit het publiek opstond en hem in de rede viel. Het was een opdringerige man, een boom van een kerel, met grote ogen, die als een luipaard leek te sluipen en alle beschikbare ruimte opslokte.

Eerst begon hij als een waanzinnige te raaskallen en een paar mensen uit het publiek moesten lachen. Hij bleef stokstijf staan en keek naar het publiek om te zien wie er had gelachen. Toen barstte hij in onbedaarlijk lachen uit. Het was geen communicerende lach, maar zijn lach was veelzeggender dan welke kreet ook; de andere acteurs kwamen om hem heen staan om te zien wat hij te zeggen had. De man leek even tot bedaren te komen. Toen hees hij zich op een tafel en zei: 'Van buiten zijn we allemaal Rwandezen, maar er zijn verschillende buitenkanten en omdat we allemaal uit al die buitenkanten komen, zijn we vergeten waar de binnenkant is en worden we allemaal gek. Op straat weten we bijvoorbeeld niet meer aan welke kant we moeten rijden! Wie uit Oeganda komt neemt het zekere voor het onzekere en houdt links, wie uit Burundi komt neemt het zekere voor het onzekere en houdt rechts. Dat soort idiotie is levensgevaarlijk, terwijl het het simpelste zou zijn als iedereen gewoon midden op de weg ging rijden.'
Bijna ongemerkt hoorden veel Rwandezen hun eerste komische verhaal sinds lange tijd en ze barstten in lachen uit, applaudisseerden en zwaaiden van plezier met hun armen. De acteur bleef in zijn rol van gek, maar hij sprak weer ernstig en triest. Het hielp alleen niets: zodra hij zijn mond opendeed begon de menigte te lachen en tegen hem te roepen. Er was een eersteklas acteur uit Ivoorkust voor nodig om de Rwandezen na al die tijd aan het lachen te maken. Hun lach klinkt in mijn herinnering nog na als een pijnlijke verrassing.