Email   Print

Rouwen en weer beter worden

Omgaan met verlies.

Een verlies kan iedereen overkomen en meestal komt het onverwacht. Als arts ben ik me er door mijn werk ook altijd van bewust en weet ik dat het nooit gemakkelijk is. Verlies is er in vele vormen: verlies van een relatie, een baan, een geliefd huisdier of een bepaald aspect van je gezondheid - en al die vormen kunnen veel pijn en verdriet brengen. Het verlies van iemand van wie je houdt, is misschien wel het ergste. Rouw is een natuurlijke reactie op ingrijpend verlies. Iedereen uit en verwerkt zijn rouw op een andere manier, maar het proces en het einddoel - acceptatie van de nieuwe situatie - zijn hetzelfde. Rouw is een vorm van genezing - misschien wel de psychische tegenhanger van de genezing van een wond. Direct na een ernstig verlies komt de eerste schok en intense pijn die je helemaal opslokken. Rouw maakt een grote stroom emoties los, zoals bloed uit een wond stroomt. Na verloop van tijd maakt het verdriet plaats voor de vorming, langzaam maar zeker, van een korst en later een litteken: er ontstaan weer positieve gevoelens en je hebt je aan je verlies aangepast. De wond doet misschien soms nog pijn, ook jaren later, maar het is een oude wond, een genezen wond.
Alle therapeuten en psychologen die met rouwende cliënten werken, kennen de verschillende aspecten van het proces, die al dan niet op elkaar kunnen volgen. De eerste reactie op verlies bestaat meestal in schrik en ontkenning. Ontkenning is een natuurlijke vorm van verdoving en kan een buitengewoon nuttig mechanisme zijn om op een basaal niveau te blijven functioneren als het verdriet in zijn volle omvang verwoestend zou werken. Ontkenning kan worden gevolgd of afgewisseld door een reeks sterke emoties, waaronder schuldgevoelens, woede - om het verlies zelf, de persoon die weg is, of God - en extreem verdriet. Vaak is dat intense verdriet een noodzakelijk onderdeel van het rouwproces, omdat het staat voor onbewuste acceptatie van het verlies. Zodra de acceptatie bewust wordt, kan het verlies worden verwerkt - soms zelfs worden gezien als een geschenk dat tot een nieuwe levensfase leidt.

Hoe moeilijk het rouwproces ook is, het mag niet worden vermeden of genegeerd, want als je opnieuw met verlies te maken krijgt, kan de onderdrukte rouw weer opspelen en je lichamelijke en geestelijke welzijn ondermijnen. Je moet op je rouw afgaan, ermee kennismaken, je rouw omhelzen. Dan kun je ook leren van rouw - bijvoorbeeld om je verborgen krachten te herkennen, meelevender te zijn en de kostbaarheid van wat je bezit meer te waarderen. Iedereen verandert van zijn verlies. Het is zaak het verlies te gebruiken als een weg naar grotere geestelijke gezondheid. Voor mensen die met een ernstig verlies te maken hebben, volgen hier een paar praktische tips die kunnen helpen bij het rouwproces. De meeste gelden voor het verwerken van het verlies van een geliefde, maar ze kunnen ook bij andere vormen van verlies worden toegepast.
o Laat de eerste tijd je normale verantwoordelijkheden voor wat ze zijn. Je zou na een ernstig verlies bijvoorbeeld al je verplichtingen voor een week kunnen afzeggen en familie en vrienden kunnen vragen om te koken of voor de kinderen te zorgen.
o Praat over je gevoelens met familie, vrienden, geestelijken of spirituele raadgevers. Rouw moet onder woorden worden gebracht en onderdrukking van gevoelens kan het rouwproces verlengen. Veel mensen vinden het ook therapeutisch om hun herinneringen aan de overledene aan anderen te vertellen of op een gedenkdienst of begrafenis te spreken.
o Maak gebruik van creatieve uitdrukkingsmiddelen als schrijven, beeldende kunst of muziek om je gevoelens weer te geven en je rouw te verwerken. Sommigen hebben er baat bij als ze een dagboek bijhouden, anderen schrijven liever gedichten, een gedenkboek of zelfs een brief aan de overledene. Een andere waardevolle manier om herinneringen te bewaren, is iemands leven vastleggen door foto's te verzamelen of een gedenkvideoband samen te stellen uit video-opnamen.
o Sta jezelf toe om te huilen. In onze cultuur bestaat er veel gêne voor het uiten van heftige emoties. Maar huilen is een natuurlijke reactie op pijn en de emotionele ontlading kan louterend en genezend werken.
o Zorg voor jezelf. Uit onderzoek blijkt, dat rouw het immuunsysteem kan onderdrukken. Eet dus goed en blijf lichamelijk actief tegen de stress. In de eerste paar maanden doe je misschien liever dingen alleen, zoals wandelen. Rouwen kan lichamelijk en emotioneel uitputtend zijn, dus moet je extra veel rusten en slapen. Tot slot: zoek geen troost bij alcohol of andere stemmingsbeïnvloedende middelen.
o Doe ademhalingsoefeningen tegen stress. Het scheelt al, als je op je ademhaling let om tot jezelf te komen wanneer je het gevoel krijgt dat het je allemaal te veel wordt.
o Wees geduldig. Iedereen rouwt op zijn manier en iedereen moet zich op zijn eigen manier en in zijn eigen tempo aanpassen aan een ingrijpend verlies. Misschien voel je de druk om 'de draad weer op te pakken', maar de rouw om de dood van een geliefd persoon duurt doorgaans drie maanden tot een jaar. Rouw is een langdurig proces met vooruitgang en terugslagen. Probeer ook belangrijke beslissingen (verhuizen, van baan veranderen, et cetera) tot ten minste een jaar na een belangrijk verlies uit te stellen.
o Misschien wil je lid worden van een praatgroep van rouwenden. Zulke groepen bieden troost, medeleven en gezelschap.
o Misschien wil je naar een in rouw gespecialiseerde therapeut. Als je extra hulp zoekt of als je het gevoel hebt vast te zijn gelopen in het rouwproces, kan het goed zijn om eens te praten met iemand die erin is gespecialiseerd om je door deze moeilijke periode heen te helpen.
o Wees alert op tekenen die erop wijzen, dat je in je rouw verzuipt, zoals steeds weerkerende zelfmoordgedachten of ernstige problemen, maanden na de gebeurtenis nog, om op een basaal niveau te functioneren. Zoek in dat geval hulp.
o Maak gebruik van rituelen om de overledene te gedenken, vooral op speciale momenten zoals op feestdagen en verjaardagen. Steek bijvoorbeeld een kaars aan als symbool voor iemands aanwezigheid, bid voor de overledene, plant een boom op een speciale plek of verzorg de bloemen op het graf.
o Stel je de overledene voor om je verdriet te verzachten en een gevoel van verbondenheid te bewaren. Er zijn mensen die het zelfs prettig vinden om 'gesprekken' te voeren met de overledene. Je kunt een bepaald beeld kiezen - bijvoorbeeld je lievelingsplekje in de natuur - om je op te richten en innerlijke rust te krijgen wanneer het verdriet je erg zwaar valt.
o Laat je aanraken. De menselijke aanraking is een balsem voor de ziel, vooral als je iemand hebt verloren die je lichamelijk na stond. Aarzel niet om familie en vrienden te vragen je te omarmen.
o Maak tijd voor afleiding en plezier. Sta jezelf toe om je rouw te onderbreken en ergens van te genieten. Lachen is goed tegen stress.
o Zet je rouw om in daden. Na verloop van tijd brengt rouw sommige mensen ertoe andere prioriteiten te stellen, als vrijwilliger te werken voor iets dat met de overledene te maken heeft, een studiebeurs ter herinnering aan de overledene in te stellen of iets anders positiefs te doen. Om na de dood de aanwezigheid te blijven voelen van iemand van wie je hield, hoef je alleen maar iets te doen namens die persoon. Dan ben je niet alleen weer bij die persoon, maar hij leeft dan ook voor anderen voort.