Email   Print

De aap in de mens

Boekbespreking.

We kennen Jane Goodall vooral als de vrouw die revolutionaire studies deed naar het gedrag van apen. Haar liefde voor de natuur en alles wat leeft, maakten haar tot een ambassadrice van hoop. Vanaf 1986 reist zij vrijwel onafgebroken de wereld over om fondsen te werven voor haar eigen Jane Goodall Institute en om de boodschap uit te dragen hoe belangrijk onze relatie tot de natuur is. Deze reizen zijn extreem vermoeiend. Een voorbeeld: gedurende een Amerikaanse tour van zeven weken bezocht zij 27 steden, stapte aan boord van 32 vliegtuigen (waar zij het zich opstapelende papierwerk trachtte af te handelen), gaf 71 lezingen en deed 170 interviews. Mensen vragen haar dan altijd waar zij de energie vandaan haalt om dit soort exercities uit te voeren. Hoe krijgt ze het voor elkaar om zo rustig te blijven? En hoe blijft ze zo optimistisch, terwijl er toch overduidelijk zoveel mis gaat met Moeder Aarde? Om antwoord te geven op al deze vragen, schreef Goodall het verhaal van haar leven: Reason for hope, a spiritual journey.

Als kind wordt haar liefde voor alles wat leeft duidelijk. De slakken die ze uit zee vist, kruipen diezelfde avond al vrij door haar kamer. Als haar moeder haar erop wijst, dat de slakken toch echt de zee nodig hebben, omdat ze anders snel zullen sterven, raakt kleine Jane in paniek. Alle slakken moeten onmiddellijk worden gevangen en in vliegende vaart terug naar zee worden gebracht. Via Tarzan en Jungle Book komt de opgroeiende Jane uiteindelijk bij de befaamde paleontoloog dr Louis Leakey terecht. Het is Leakey die haar inspireert om af te reizen naar Gombe, waar haar fantastische avontuur met chimpansees begint. Dit avontuur is mede zo belangwekkend omdat het de definitie van mens-zijn op losse schroeven zet. Toen Goodall bijvoorbeeld voor het eerst zag, dat chimpansees gebruikmaken van gereedschap, schreef Leakey de inmiddels beroemde woorden terug: 'Ah! Nu moeten we de mens herdefiniëren en we moeten gereedschap herdefiniëren. Of we moeten accepteren dat de chimpansee een mens is!' Haar observeringen lieten zien, dat de mens misschien wel minder uniek is dan hijzelf graag denkt. De vele jaren - vaak helemaal alleen - in het oerwoud met slechts apen als gezelschap vormen haar spiritueel besef. Niet dat er veel tijd is om over de betekenis van het leven na te denken, maar des te meer om de betekenis van het leven te voelen. Haar jaren in het oerwoud geven haar de overtuiging dat er een God moet zijn, een enorme spirituele krachtbron. De overgang naar de 'beschaafde' wereld kan niet groter. De apen lieten zien dat leven leuk en speels kan zijn. De betonnen wereld van steden is iedere vorm van oprecht plezier verloren, meent Goodall. Toch wordt in deze tijd ook de andere kant van het leven pijnlijk zichtbaar. Er komt een ontvoeringsaffaire die haar een slechte naam bezorgt, maar ook de donkere kanten van de chimpansees worden langzaamaan zichtbaarder. Op een dag ziet ze hoe een groep mannetjes een vrouwtje aanvalt, haar kind vermoorden en haar vervolgens op gruwelijke wijze ombrengen. In eerste instantie is Goodall geschokt, ze begrijpt het gedrag niet. Maar wanneer ze dergelijk gedrag meer ziet, moet ze accepteren dat ook dit deel van het leven is. Haar vraag: hoe ver zijn chimpansees al op het menselijke pad, dat haat, geweld en vreselijke oorlogen heeft voortgebracht?

Toch gaat Goodall vooral op zoek naar wat het gedrag van chimpansees ons kan leren over de wortels van liefde. In het hoofdstuk Compassion and love neemt ze ons mee naar de wereld van chimpansees waarin vaak dagen voorbij gaan zonder enig agressief gedrag. En als er schermutselingen binnen de clan voorkomen, dan duren die meestal slechts enkele seconden zonder letsel. Chimpansees aaien, masseren, kussen en strelen elkaar vaak urenlang, vooral als er om wat voor reden dan ook een bepaalde spanning is. Fysiek contact is van groot belang. Ze zag ook dat apen zich werkelijk over een klein aapje ontfermen als de moeder bijvoorbeeld wegvalt. Als er gevechten plaatsvinden, is er meestal een moment waarop de verliezer om genade vraagt. Hij maakt zichzelf klein en steekt een smekende hand uit naar de aanvaller. De hand wordt geaccepteerd en vaak knuffelen en kussen de apen elkaar, waardoor beide kunnen ontspannen. Wij, mens-apen, kunnen nog een hoop leren, zo lijkt de conclusie van Goodall. Maar voor haar is het gedrag van apen vooral een bevestiging, dat wij mensen allen deze mooie kant - de 'heilige' - in ons hebben. Het is een individuele keuze welke kant van ons karakter wij laten preveleren. Jane Goodall maakt met haar levensverhaal duidelijk dat zij heeft gekozen voor het pad van liefde. En dat geeft hoop!