Email   Print

Positieve psychologie

Therapie moet niet ellende uitdiepen, maar het leven leuker maken.

Nu al wordt hij de Freud van de eenëntwintigste eeuw genoemd. Martin Seligman timmert behoorlijk aan de weg met zijn theorieën over 'positieve psychologie'. Deze nieuwe school binnen de psychologie moet onderzoeken wat optimisme, liefde, creativiteit, onbaatzuchtigheid, zorgzaamheid en burgerzin kan betekenen voor de gemoedstoestand. Dat is een volstrekt nieuwe benadering, meent Seligman. Noodzakelijk ook, want er is binnen de psychologie een 'misplaatste nadruk op het zoeken naar problemen en het corrigeren ervan'. Het zijn harde woorden van de voormalig voorzitter van de Amerikaanse beroepsvereniging van psychologen, maar het moet maar eens gezegd. Al dat gewroet in nare gebeurtenissen van vroeger, die nadruk op die voorbije ellende 'accepteren en een plekje geven' - daar kan een mens niet écht gelukkig van worden. Psychologen lijken wel geobsedeerd door negativiteit. Een onderzoek naar afstudeerwerken bracht het treffend in kaart: het woord 'depressie' komt meer dan vijftigduizend keer voor, het woord 'angst' veertigduizend keer en het woord 'plezier' vierhonderd keer. Stel nu, oppert Seligman, dat we helemaal op het verkeerde spoor zitten en dat veruit de meeste 'depressieve' mensen een verkeerde diagnose hebben gekregen, omdat ze naar de verkeerde dingen zijn gevraagd. Stel nu, dat vroeg opgelopen trauma's níet de oorzaak zijn voor onze negatieve gedachten, maar stel dat wat eruit ziet als een symptoom van depressiviteit - negatief denken - zélf de ziekte is. Een boeiende gedachte, en daarom richt Seligman zich op de psychologie van de deugd. Zijn onderzoeken moeten bijvoorbeeld aangeven hoe relaties nog prettiger kunnen lopen, hoe werk waardevoller en meer dankbaar kan zijn, en hoe we kinderen kunnen opvoeden tot gelukkige en moreel verantwoorde mensen. Dat is nog eens iets anders dan de problemen in een huwelijk blootleggen, de oorzaak van stress uitdiepen en moeilijk opvoedbare kinderen beter handelbaar maken.

Thans werkt Seligman aan een supplement voor de Diagnostic and Statistical Manual. Dat betekent, dat deze gezaghebbende catalogus van alle psychische aandoeningen wordt aangevuld met de kennis van deugden. Dat geldt als een overwinning van de nog jonge beweging van de positieve psychologie, vindt Psychology Today (mei/juni 2000). Eind vorig jaar was de eerste conferentie, waar lopende onderzoeken en toekomstplannen werden uiteengezet. Zo is besloten dat twee elkaar aanvullende takken van psychologie worden uitgewerkt: één die negatieve gevoelens moet voorkomen en één die het welzijn moet optimaliseren. Verder komt er ondermeer een fonds dat de nieuwe onderzoeken moet financieren en een onderwijsprogramma om studenten de beginselen van positieve psychologie bij te brengen. De beweging heeft steun van Mihaly Csikszentmihalyi, beter bekend als de schrijver van de bestsellerboeken over Flow. Als jongetje maakte hij van dichtbij de verschrikkingen van de Tweede Wereldoorlog mee. Later raakte hij gefascineerd door de vraag hoe het komt, dat een aantal mensen na zo'n tragedie sterk blijven en ondanks alles een gelukkig leven leiden - een vraag die in de gangbare wetenschap niet wordt gesteld. Therapie geldt als de oplossing, maar ís dat zelden. In American Psychologist (januari 2000) stelt Csikszentmihalyi, dat therapie niet kán helpen, omdat de therapeut zijn patiënt op de weg terug moet helpen naar 'een normaal leven zonder ernstige problemen'. Dat is niet erg vooruitstrevend, schrijft Csikszentmihalyi, want 'voor de meeste mensen is een normaal leven niet leuk genoeg'. Met traditionele therapie als methode, stelt hij, is de psychologie mislukt in haar belangrijkste missie: het optimaliseren van het leven.

Langs een andere weg komt ook psychotherapeut John Welwood tot die conclusie. In Shambhala Sun (mei 2000) schrijft hij over zijn zoektocht naar spirituele waarden in de vakliteratuur. Die vond hij niet. Een woord als 'liefde' kwam hij nog tegen in een brief van Freud aan zijn collega Jung ('psycho-analyse is in essentie: genezing door liefde'), maar verder stuitte hij slechts op kilte. Bovendien had Welwood in zijn dagelijkse meditaties een andere ervaring opgebouwd dan toen hij zijn studieboeken las. Wat ons uiteindelijk depressief maakt, is onze voortdurende kritiek en veroordeling van onze ervaringen. 'We denken dat er iets mis met ons is wanneer we boos zijn, of afhankelijk van anderen, eenzaam, verward, verdrietig of bang', schrijft Welwood. Die gedachte maakt mensen ontevreden met zichzelf. Ten onrechte. De psychologie die in een spirituele context wordt beoefend, kan mensen helpen te ontdekken, dat het mogelijk is onvoorwaardelijk zichzelf te zijn - dat ze hun gevoelens en ervaringen kunnen verwelkomen met begrip en compassie, zonder ze onmiddellijk te verwerpen. Daarom ontwikkelde Welwood een nieuwe benadering van zijn beroep als psychotherapeut, die hij gedetailleerd uitlegt in zijn nieuwste boek Toward a Psychology of Awakening: Buddhism, Psychotherapy, and the Path of Personal and Spiritual Transformation (Shambhala Publications). Allereerst zouden zijn patiënten moeten afstappen van het idee dat je geen negatieve emoties mag hebben en dat je altijd positief moet denken. De therapeut kan proberen hen bewust te maken van hun diepere 'ik', waarvoor meditatie een manier zou kunnen zijn. Het zou dan duidelijk worden, dat depressiviteit, paranoia, obsessies en verslavingen niets meer zijn dan veranderende gemoedstoestanden waar je ook van een afstand naar kunt kijken. Dat zou een manier zijn die uiteindelijk veel effectiever is dan de kwelling van de negativiteit oprakelen. Voor de psycholoog, concludeert Welwood, zijn er voldoende uitdagingen om nieuwe invulling te geven aan hun vak.