Email   Print

Levend recht en dode wetten

Rechtsherstel moet centraal staan in strafrecht.

Het begrip recht is een eenvoudig en vanzelfsprekend begrip. Het is iets dat iedereen herkent. Slachtoffers van een misdaad herkennen recht wanneer het geschiedt. Ook andere mensen herkennen het en in de meeste gevallen zal ook een wetsovertreder er weet van hebben. Maar onze hedendaagse strafrechtspraak laat - ook als ze goed functioneert - maar heel zelden echt recht geschieden. Dat komt doordat de hedendaagse rechtspraak niet is gebaseerd op recht, maar op wetten. Als ik iemand neersteek, dan is voor justitie het probleem niet dat ik die persoon heb verwond, maar dat ik de wet heb overtreden. 'De kroon' is de aanklager, het slachtoffer is niet meer dan een getuige en als ik kan bewijzen dat ik strikt genomen de wet niet heb overtreden, ga ik vrijuit. Maar recht is er dan niet geschied. Er is geen recht geschied omdat het er bij hedendaagse rechtszaken om gaat om schuld of onschuld aan te tonen krachtens bepaalde geschreven wetten; het gaat er niet om de waarheid boven tafel te krijgen. Een dergelijk stelsel is onbevredigend voor slachtoffers en weerhoudt misdadigers niet van nieuwe zonden. Het is een stelsel dat niet leeft.

Er bestaan voor de hand liggende alternatieven voor zo'n systeem. Een paar jaar geleden heeft een advocaat in Nieuw-Zeeland, Moana Jackson, een rapport gepubliceerd, Maori en het strafrecht, waarin hij pleit voor een apart, parallel lopend strafrechtstelsel voor Maori's. Het opmerkelijke aan het Maori-recht is, dat het is gebaseerd op rechtsherstel. Het gaat uit van het slachtoffer, betrekt de gemeenschap bij de rechtspraak en berust op de gedacht, dat wetsovertreders de verantwoordelijkheid voor hun daden op zich nemen. Het moderne recht daarentegen gaat uit van de wetsovertreder. Alles draait om het bewijs van schuld en het straffen van de schuldige. De vraag naar het recht van het slachtoffer valt buiten de rechtsorde. Een stelsel dat streeft naar rechtsherstel, erkent dat na een misdrijf iemand leed is toegebracht - en dat dit gegeven het centrale probleem is. Het 'herstellend recht' wil dus genezing bieden voor het leed. Daarom wordt het slachtoffer centraal geplaatst in de rechtsgang. Hem wordt een stem gegund in die rechtsgang en hij wordt in de besluitvorming betrokken. Bij het gangbare recht zijn alleen aanklager, verdachte en diens verdediger en de rechter betrokken. Bij het herstellend recht kan soms de gehele gemeenschap betrokken zijn. Een wetsovertreder zal eerder berouw voelen als hij zich moet verantwoorden voor mensen die hij kent en respecteert, dan voor een rechter. Een gemeenschap is in staat passender en creatiever herstel voor aangedaan onrecht te bedenken. Ook buigt het herstellend recht zich niet over de vraag welke straf er moet worden toegemeten, maar over de vraag hoe je de dader ertoe kan brengen de verantwoordelijkheid voor zijn aden op zich te nemen. Een boete, een deeltijddetentie of zelfs gevangenisstraf is voor veel daders een uitweg, waarmee ze zich aan hun verantwoordelijkheid kunnen onttrekken. Immers, ze hoeven nooit de menselijke gevolgen van hun daden onder ogen te zien. Het gevangeniswezen wordt wel de Hogeschool voor Misdadigers genoemd, omdat jonge mensen eruit komen als gediplomeerde criminelen - hoewel sommigen dat natuurlijk ook zijn. Het lijkt of we zonder bezwaar nieuwe gevangenissen bouwen, maar waar blijven de nieuwe hogescholen, universiteiten en jeugdcentra die samen de diepere oorzaken van zulke misdaden zouden kunnen wegnemen? Ik beweer niet, dat we dan maar alle gevangenissen moeten afbreken. Integendeel. Er zijn mensen die een gevaar voor de samenleving vormen en die de gemeenschap achter slot en grendel wil houden. Ook in een rechtsherstellend systeem kan gevangenisstraf deel uitmaken van een vonnis. Maar de overgrote meerderheid van de gevangenen zijn niet gewelddadig en aan dit soort straf is voor hen geen behoefte. Waaraan zij behoefte hebben, is een confrontatie met de menselijke realiteit van het leed dat ze hebben berokkend. Zij verdienen de gelegenheid om daarmee in het reine te komen. Dit zou een belangrijke bijdrage leveren aan het herstel van diverse vormen van evenwicht die thans zijn verstoord: het evenwicht in het slachtoffer, dat tussen slachtoffer en dader en dat in de dader zelf. Traditionele rechtsstelsels zoals dat van de Maori's - en ongetwijfeld ook van andere volkeren - erkennen dit principe doorgaans in veel ruimere mate dan het moderne strafrecht van de westerse wereld. Het wordt tijd dat we bij die traditionele stelsels te rade gaan.