Email   Print

Hier en nu

Het antwoord op het eeuwige gebrek aan tijd is een klok die één keer per jaar tikt - een symbool dat de tijd doet stilstaan en 'hier' en 'nu' verenigt.

Toen popster Brian Eno in 1979 een pauze in zijn drukke muzikantenbestaan wilde inlassen, werd dat uiteindelijk een onderbreking van vijf jaar. Tijdens die periode kwam hij weer in contact met nieuwe ideeën en stromingen in de muziek en de kunst. Hij kijkt terug op zijn leven van vóór 1979: 'Het was een fantastische tijd, maar ik had steeds het gevoel, dat er een soort geestelijke armoede heerste in het wereldje waarin ik toen zat. Wat het precies was, werd mij duidelijk toen ik op een dag werd uitgenodigd in het bijzonder fraaie appartement van een beroemdheid. Het was een bovenverdieping die voor miljoenen was verbouwd in een pand in een achterbuurt van de stad. We klommen over de zwervers op de stoep, nadat we eerst in een oude taxi door elkaar waren gehusseld over de kuilen in het slechte wegdek en kwamen vervolgens terecht in een decadente, ongekend luxe woonruimte. Tijdens het diner vroeg ik aan mijn gastvrouw of ze het prettig vond daar te wonen. "Ik heb nog nooit ergens zo heerlijk gewoond als hier", verzekerde ze mij. Ik realiseerde mij dat het "hier" waarin zij leefde, stopte bij haar voordeur. Ik vond dat een rare gedachte. Mijn "hier" omvat toch op zijn minst ook de buurt waar mijn huis staat. Na deze ervaring viel het mij op, dat jonge, quasi-artistieke New Yorkers net zo beperkt waren in hun beleving van het "hier en nu" als die beroemdheid. "Nu" betekende deze week. Zij waren net ergens geweest of gingen net ergens naartoe en waren uitsluitend bezig met hun eigen toekomst in de meest strikte zin van het woord. Ik noteerde toen in mijn dagboek: "Ik kom steeds meer tot het besef, dat ik wil leven in een 'groot hier' en een 'lang nu'." De meest destructieve vorm van eigenbelang is niet alle aandacht voor het "Ik" maar alle aandacht voor het "Ik, hier en nu meteen!" De positieve tegenhanger van eigenbelang kun je omschrijven als "Wij allemaal voor altijd" en dat "wij" omvat ook de niet-menselijke levensvormen. Zen-boeddhisten omschrijven hun levenstaak als "Oneindig dankbaar voor het verleden. Oneindig toegewijd aan het heden. Oneindig verantwoordelijk voor de toekomst".'

Tijdsbesef en gezamenlijke verantwoordelijkheid zijn onderwerpen die meestal aanleiding geven tot een oersaaie discussie met smakeloze, afgezaagde clichés. Zo'n discussie wordt pas interessant als je die verbindt aan een bepaald beeld dat dat tijdsbesef en die verantwoordelijkheid weergeeft en een aantal specifieke vraagstukken en voorbeelden. Hoe wij er bijvoorbeeld voor kunnen zorgen, dat het denken op langere termijn gewoon wordt in plaats van moeilijk en vreemd. En dat een gezamenlijke verantwoordelijkheid voor de tijd die voor ons ligt vanzelfsprekend is. Het beeld dat wij daarbij kunnen gebruiken, is dat van een hele grote klok die heel langzaam tikt. Een denkbeeldige klok in je hoofd, een hulpmiddel om anders over tijd te denken. Er bestaan op dit moment plannen voor het bouwen van een gigantisch slingeruurwerk, een eeuwige klok. De ontwerpers, die zich hebben verenigd in de Long Now Foundation, ervaren dat hun gedachten in interessante richtingen worden gedwongen - zoals nadenken over een tijd die ver voor hen ligt. Het principe blijkt te werken, dus iedereen kan zichzelf vanaf nu beschouwen als een 'klokkenbouwer'. Hieronder volgt een samenvatting van het bouwplan.
Onze beschaving is in een onnatuurlijke stroomversnelling geraakt waarin niets meer de aandacht krijgt die het verdient. Dit lijkt het gevolg van de zich steeds sneller ontwikkelende technologie, de kortetermijnperspectieven van een door de markt geregeerde economie, de druk van de volgende verkiezingen in een democratie en de kortzichtigheid van mensen die gedwongen worden heel veel dingen tegelijk te doen. Ons denken is zich gaan beperken tot het 'hier en nu'. Er is een nieuw evenwicht nodig om deze kortzichtigheid te corrigeren, een mechanisme of symbool dat het denken over de lange termijn en onze verantwoordelijkheid voor de toekomst weer aanmoedigt. Die toekomst wordt op zijn minst gemeten in een aantal eeuwen. Ook een combinatie van een mechanisme en een symbool is mogelijk. Het idee van het gigantische slingeruurwerk komt van computerdeskundige Danny Hillis: 'Toen ik klein was, praatten de mensen steeds over wat er allemaal zou gebeuren in het jaar 2000. Nu, dertig jaar later, hebben ze het daar nóg over. Mijn toekomst is elk jaar met één jaar geslonken. Het is tijd voor een langlopend project dat mensen ver voorbij die barrière van het millennium laat denken. Ik denk aan een groot, Stonehenge-achtig slingeruurwerk dat in beweging wordt gehouden door de temperatuurwisselingen van de seizoenen. Die klok tikt één keer per jaar, slaat één keer per eeuw en het vogeltje komt één keer in de duizend jaar tevoorschijn'.

Die klok moet een indrukwekkend en perfect gebouwd object zijn, dat een dieper tijdsbesef van mensen belichaamt. Een charismatisch object om te bezoeken, op een plek die stemt tot nadenken, een plek die over de hele wereld onderwerp van gesprek is. Deze bijzondere klok doet voor het denken over tijd wat een foto van de aarde gemaakt vanuit de ruimte deed voor het denken over ons universum. Dit soort beelden biedt mensen nieuwe denkkaders. Om de klok tot nieuw denkkader te maken, moet deze een unieke ervaring bieden. Na een ontmoeting met dit bijzondere object moet de bezoeker iets hebben gevoeld: 'Wauw, tijd! En ik zit er middenin!' Niet zozeer een gevoel van verandering, maar een gevoel van tijdloosheid, dat je ook ervaart als je onverwacht voor de Grand Canyon staat - een plek waar je gewoon een poosje wilt zitten, kijken en voelen hoe je leven in één moment samenvalt met de afgelopen twee miljoen jaar. Maar de Grand Canyon is net als het firmament verpletterend in zijn omvang. Je krijgt op geen enkele manier het gevoel daar zelf invloed op te hebben. De tijdsspanne van de eeuwige klok van vierhonderd generaties is overzichtelijk en nodigt ieder mens uit betrokken te raken door daadwerkelijk iets te doen, een zichtbaar teken na te laten.
In de hoogste bergpassen in de hele wereld hebben generaties reizigers indrukwekkende steenhopen gebouwd, elke steen een teken van dankbaarheid voor een veilige doorgang, elke steen op zichzelf een onbetekenend kleine toevoeging aan die imposante berg. Als wij daadwerkelijk kunnen bijdragen aan het laten lopen van een eeuwige klok, kan de verbondenheid met zo'n magisch object reacties oproepen als 'Er is tijd om onze problemen op te lossen' of 'Ik ben deel van een levend en duurzaam geheel' of 'Er is een alternatief voor mijn onrust en gejaagdheid. Niet nóg een vakantie maar het erkennen van een dieper tijdsbesef en verantwoordelijkheidsgevoel'.
Hoe kan een slingeruurwerk mensen inspireren en stimuleren? Hillis: 'De klok moet in beweging gehouden worden door bezoekers. Als er niemand komt, staat-ie stil.' Brian Eno: 'Een mooi voorbeeld vind ik de gebedsmolens die je vaak ziet in de muren van moslimsteden. De mensen die langslopen, draaien ze rond. Wij moeten een mechanisme bedenken dat werkt op een actieve handeling van mensen. Misschien kunnen zij kleine radertjes aanzwengelen die essentiële onderdelen van de klok in beweging houden. Als zij dat niet meer doen, valt de tijd stil.' Zo'n klok inspireert tot verantwoordelijkheid door daartoe uit te nodigen.
Tijdens een discussie over een naam voor deze eeuwige klok deed Eno de volgende suggestie: 'Waarom noemen we hem niet The Clock of the Long Now, want wij willen ons besef en het moment van het "nu" verlengen.' Beschavingen die langer leven in het heden, zorgen beter voor hun leefomgeving. Zij hebben een hele sterke, maar ook flexibele structuur die erop is berekend grote veranderingen op te vangen en in het systeem op te nemen. Alle menselijke beschavingen worden geconfronteerd met ingrijpende veranderingen, maar alleen beschavingen die de veerkracht hebben deze op te vangen en te integreren in hun systeem, overleven.
Een andere vraag is hoe lang 'nu' precies duurt. Op de beurs is dat vandaag, op het internet een maand, in de modewereld een seizoen, in demografische ontwikkelingen tien jaar en bij de meeste bedrijven het eerstvolgende kwartaal. Maar de meesten van ons zullen zich herkennen in de omschrijving van Brian Eno. Ons 'nu' bestaat uit deze week die nog een beetje wordt beïnvloed door de vorige week. Het is onze dagelijkse belevingswereld van onmiddellijke verantwoordelijkheden - een overzichtelijke tijdsperiode waarop wij invloed denken te hebben, waarin de gevolgen van onze acties direct zichtbaar zijn en verrassingen tot een minimum zijn teruggebracht. Het weekeinde vormt daarbij een grens.

Waarom wil Danny Hillis een slingeruurwerk bouwen in een eeuw die wordt gedomineerd door ingrijpende technologische ontwikkelingen? 'Sommige mensen hebben het gevoel dat de toekomst hen ontglipt, maar voor mij is de toekomst een immense vrachtwagen die vlak voor mij rijdt en onverwacht remt. Ik sta op het punt er bovenop te knallen. Het voelt alsof er iets groots te gebeuren staat. Die vrachtwagen staat voor al die grafieken die de jaarlijkse groei van de wereldbevolking aantonen, de toenemende concentraties van giftige stoffen in de lucht, het groeiende aantal internetadressen en de aantallen megabytes per dollar. Al die grafieken groeien maar door, totdat zij eindigen in een asymptoot, twee lijnen die elkaar nooit zullen raken, oftewel de "singulariteit". De schrijver en wiskundige Vernor Vinge omschreef singulariteit als "een situatie waarin onze bestaande berekeningsmethoden niet meer toepasbaar zijn en nieuwe modellen moeten worden ontwikkeld. Deze nieuwe modellen gaan de menselijke intelligentie echter te boven".'
De metafoor van de singulariteit komt uit de astrofysica, het onderdeel van de sterrenkunde dat zich bezighoudt met onderzoek naar de natuurlijke gesteldheid van de hemellichamen. In een goede metafoor zitten misleidende elementen verborgen, maar worden ook essentiële kenmerken onthuld. De vergelijking met singulariteit geeft antwoord op de vraag wat er gebeurt als onze technologie zich in het huidige duizelingwekkende tempo blijft ontwikkelen. Een reuzenster implodeert en krimpt ineen tot een supercompacte neutronenster. Door de ruimtelijke zwaartekracht is zo'n loodzware, compacte neutronenster sneller dan het licht. Die geïmplodeerde ster wordt dan wat wij een 'zwart gat' noemen. En de plek waar alle licht en materie uit het universum in zo'n zwart gat verdwijnen, wordt de event horizon genoemd. De afwijking in het centrum van het zwarte gat wordt singulariteit genoemd. Op deze plek zouden volgens Stephen King, wiskundige verbonden aan de Cambridge University, al onze wetenschappelijke wetten en ons vermogen de toekomst te voorspellen, sneuvelen.

Het 'lange nu', zoals Brian Eno het noemt, geeft aan waar wij thuishoren. Niet aan het einde van de geschiedenis, ook niet aan het begin, maar in het centrum ervan. Wij zijn geen opgebouwde stukjes geschiedenis en wij preken niet opnieuw de revolutie. Wij bevinden ons in het midden van de geschiedenis van onze beschaving. Wij moeten leren om te gaan met de laatste tienduizend jaar alsof het vorige week was en de volgende tienduizend jaar alsof het volgende week is. Deze manier van denken biedt een enorm toekomstperspectief.