Email   Print

Grappen in wijsheid

Boekbespreking.

Als je iemand iets wilt duidelijk maken, maar weet dat hij de waarheid niet direct kan horen, kan een grap, een parabel of een verhaal vaak goed werken. Wijzen hebben door de eeuwen heen dankbaar gebruikgemaakt van deze techniek om hun inzichten te kunnen delen zonder zelf het loodje te leggen. Eén van de grootste meesters op dit gebied was ongetwijfeld Moella Nasroeddin uit Turkije. Deze dertiende-eeuwse dorpspriester was niet alleen een slimme leraar, maar tevens rechter. De hoeveelheid verhalen en grappen over zijn leven zijn schier eindeloos - via het Internet worden zijn lotgevallen inmiddels wereldwijd verspreid en er lijken er alleen maar méér bij te komen. Het boekje De sleutel in het donker heeft veel van de oorspronkelijke anekdotes verzameld. Veel verhaaltjes lijken op het eerste gezicht niet meer dan amusant, maar dat is nu juist Moella's kracht: de waarheid zo te verpakken dat hij zonder weerstand naar binnen glijdt. Volgens de spirituele traditie hebben de verhalen van Nasroeddin minstens zeven verschillende betekenislagen. De diepere lagen spreken rechtstreeks tot onze schaduw en maken daar van alles los.

De korte verhaaltjes zijn misschien nog het beste te vergelijken met een 'koan' uit de zentraditie. Deze verhaaltjes zijn ook nooit in één keer te bevatten. De lachspiegel die Nasroeddin ons voorhoudt, lijkt krom te zijn, maar is misschien wel de snelste weg naar binnen. In het voorwoord zegt Wim van der Zwan: 'Verhalen storen zich vaak niet aan rechtlijnige logica, maken gebruik van paradoxen en spreken een onbewust deel in ons aan. In de diepten van dit onderbewustzijn kan de verhalenverteller als een alchemist zijn werk doen, waar een rechtlijnige uitleg jammerlijk zou falen.' Nasroeddin is - om met Shakespeare te spreken - 'wijs genoeg om de zot te spelen.' Maar ondertussen weet hij heel goed waar hij mee bezig is. Elke buil die hij zelf oploopt, is een waarschuwing dat het jou net zo kan vergaan.

Het titelverhaal laat zien dat Nasroeddin - eeuwen voordat Jung inzag dat mensen vooral van hun schaduwzijde leren, maar die kant juist vermijden - al aan schaduwwerk deed. In dit verhaal zoekt Nasroeddin zijn huissleutel in het licht van een straatlantaarn. Als na lang zoeken iemand hem vraagt of hij de sleutel daar werkelijk heeft verloren, luidt zijn antwoord: 'Nee, maar in het licht zoekt het makkelijker.' Een mooi staaltje dieptepsychologie, waaruit duidelijk wordt hoezeer wij allen weten dat de sleutel tot ons innerlijk in onze schaduw ligt, maar desondanks volharden in onze pogingen de sleutel te vinden op een plek waar wél licht is. Als troost blijkt dat de sleutel uiteindelijk dichter bij huis ligt dan waar we hem zochten.