Email   Print

Share

Toekomstvoorspellers verpesten de toekomst

Boekbespreking.

Je kunt geen krant of tijdschrift meer opslaan, geen radio of televisie meer aanzetten, of men heeft het erover: de toekomst. Onze fascinatie voor dit onderwerp is blijkbaar even grenzeloos als de toekomst zelf. Toch laten we het doen van voorspellingen meestal over aan futurologen en trendwatchers. Het lijkt alsof we de toekomst hebben uitbesteed aan een aparte bedrijfstak: de toekomstindustrie. De vraag naar voorspellingen, trendrapporten en scenariostudies is enorm gegroeid; de toekomst is een populair product geworden.
Volgens Rein de Wilde, hoogleraar Wijsbegeerte aan de faculteit der Cultuurwetenschappen van de Universiteit van Maastricht, missen de meeste toekomstspecialisten echter een gedegen historisch bewustzijn, waardoor ze steeds dezelfde fouten maken. De Wilde legt in het boek De Voorspellers, een kritiek op de toekomstindustrie de twijfelachtige redeneerpatronen bloot en laat zien, dat de retorisch terugkerende figuren in feite worden misbruikt om het gelijk te bewijzen. Bovendien construeren de meeste voorspellers toekomstbeelden waarin voor burgers nauwelijks een rol is weggelegd. Ten goede of ten kwade, ons voorland lijkt nu al vast te staan; aan hoe de toekomst eruit gaat zien, hebben wij kennelijk part noch deel.

Een ander manco van de toekomstindustrie dat De Wilde blootlegt, is het feit dat aan nieuwe apparaten en technieken geheel ten onrechte steeds weer het vermogen wordt toegedicht om oude maatschappelijke problemen op te lossen. Voorbeelden hiervan zijn, dat de computer de rol van de docent zou verlichten of zelfs overnemen en dat de landbouw door de komst van machines geheel onder controle zou zijn. De Wilde laat overtuigend zien, dat de meeste voorspellingen gestoeld zijn op technische en economische vooruitgang, die ons moeten verlossen van 'het kwaad' en naar een nieuwe tijd zouden moeten voeren. Dat veel van onze uitvindingen precies het tegenovergestelde hebben bewerkstelligd, wordt door voorspellers met een gebrek aan historisch perspectief genegeerd. Alles op een rijtje zettend, zijn we er nog nauwelijks in geslaagd de wereld rechtvaardiger en leefbaarder te maken. Kurt Tucholsky, de bekende Duitse columnist van voor de Tweede Wereldoorlog, schreef destijds: 'En wat is de mens zonder telefoon? Een arme drommel. Maar wat is de mens met telefoon? Een arme drommel.' Dit laconieke besef, dat veel menselijks - en misschien wel juist datgene wat ons het meest tot mensen maakt - niet is veranderd, is de toekomstindustrie volkomen vreemd. Wat gelijk blijft, geldt als oninteressant.
De Wilde pleit voor een 'emancipatie van het heden'. Het strijdperk waarop verleden en toekomst met elkaar botsen, ligt in het hier en nu. Wij zijn vrije mensen die vandaag niet altijd hetzelfde hoeven te doen als gisteren. We hebben een keuze - nu - om een betere toekomst te creëren. Volgens de voorspellers staat 'toekomst' altijd voor vooruitgang en verbetering en is ze dus een kracht die ons vooruit stuwt. Maar, zo vraagt De Wilde zich af, is dat wel een 'goede' gedachte? Of duwen de actieve voorspellingen van de technologische finalisten ons eerder terug, richting verleden? En is, omgekeerd, het verleden wel altijd die behoudende kracht waarmee we radicaal dienen te breken, wanneer wij de samenleving of de economie willen 'vernieuwen'? Of is werkelijke vooruitgang slechts mogelijk in een voortdurende dialoog met het verleden?

Je kunt geen krant of tijdschrift meer opslaan, geen radio of televisie meer aanzetten, of men heeft het erover: de toekomst. Onze fascinatie voor dit onderwerp is blijkbaar even grenzeloos als de toekomst zelf. Toch laten we het doen van voorspellingen meestal over aan futurologen en trendwatchers. Het lijkt alsof we de toekomst hebben uitbesteed aan een aparte bedrijfstak: de toekomstindustrie. De vraag naar voorspellingen, trendrapporten en scenariostudies is enorm gegroeid; de toekomst is een populair product geworden.
Volgens Rein de Wilde, hoogleraar Wijsbegeerte aan de faculteit der Cultuurwetenschappen van de Universiteit van Maastricht, missen de meeste toekomstspecialisten echter een gedegen historisch bewustzijn, waardoor ze steeds dezelfde fouten maken. De Wilde legt in het boek De Voorspellers, een kritiek op de toekomstindustrie de twijfelachtige redeneerpatronen bloot en laat zien, dat de retorisch terugkerende figuren in feite worden misbruikt om het gelijk te bewijzen. Bovendien construeren de meeste voorspellers toekomstbeelden waarin voor burgers nauwelijks een rol is weggelegd. Ten goede of ten kwade, ons voorland lijkt nu al vast te staan; aan hoe de toekomst eruit gaat zien, hebben wij kennelijk part noch deel.

Een ander manco van de toekomstindustrie dat De Wilde blootlegt, is het feit dat aan nieuwe apparaten en technieken geheel ten onrechte steeds weer het vermogen wordt toegedicht om oude maatschappelijke problemen op te lossen. Voorbeelden hiervan zijn, dat de computer de rol van de docent zou verlichten of zelfs overnemen en dat de landbouw door de komst van machines geheel onder controle zou zijn. De Wilde laat overtuigend zien, dat de meeste voorspellingen gestoeld zijn op technische en economische vooruitgang, die ons moeten verlossen van 'het kwaad' en naar een nieuwe tijd zouden moeten voeren. Dat veel van onze uitvindingen precies het tegenovergestelde hebben bewerkstelligd, wordt door voorspellers met een gebrek aan historisch perspectief genegeerd. Alles op een rijtje zettend, zijn we er nog nauwelijks in geslaagd de wereld rechtvaardiger en leefbaarder te maken. Kurt Tucholsky, de bekende Duitse columnist van voor de Tweede Wereldoorlog, schreef destijds: 'En wat is de mens zonder telefoon? Een arme drommel. Maar wat is de mens met telefoon? Een arme drommel.' Dit laconieke besef, dat veel menselijks - en misschien wel juist datgene wat ons het meest tot mensen maakt - niet is veranderd, is de toekomstindustrie volkomen vreemd. Wat gelijk blijft, geldt als oninteressant.
De Wilde pleit voor een 'emancipatie van het heden'. Het strijdperk waarop verleden en toekomst met elkaar botsen, ligt in het hier en nu. Wij zijn vrije mensen die vandaag niet altijd hetzelfde hoeven te doen als gisteren. We hebben een keuze - nu - om een betere toekomst te creëren. Volgens de voorspellers staat 'toekomst' altijd voor vooruitgang en verbetering en is ze dus een kracht die ons vooruit stuwt. Maar, zo vraagt De Wilde zich af, is dat wel een 'goede' gedachte? Of duwen de actieve voorspellingen van de technologische finalisten ons eerder terug, richting verleden? En is, omgekeerd, het verleden wel altijd die behoudende kracht waarmee we radicaal dienen te breken, wanneer wij de samenleving of de economie willen 'vernieuwen'? Of is werkelijke vooruitgang slechts mogelijk in een voortdurende dialoog met het verleden?

Je kunt geen krant of tijdschrift meer opslaan, geen radio of televisie meer aanzetten, of men heeft het erover: de toekomst. Onze fascinatie voor dit onderwerp is blijkbaar even grenzeloos als de toekomst zelf. Toch laten we het doen van voorspellingen meestal over aan futurologen en trendwatchers. Het lijkt alsof we de toekomst hebben uitbesteed aan een aparte bedrijfstak: de toekomstindustrie. De vraag naar voorspellingen, trendrapporten en scenariostudies is enorm gegroeid; de toekomst is een populair product geworden.
Volgens Rein de Wilde, hoogleraar Wijsbegeerte aan de faculteit der Cultuurwetenschappen van de Universiteit van Maastricht, missen de meeste toekomstspecialisten echter een gedegen historisch bewustzijn, waardoor ze steeds dezelfde fouten maken. De Wilde legt in het boek De Voorspellers, een kritiek op de toekomstindustrie de twijfelachtige redeneerpatronen bloot en laat zien, dat de retorisch terugkerende figuren in feite worden misbruikt om het gelijk te bewijzen. Bovendien construeren de meeste voorspellers toekomstbeelden waarin voor burgers nauwelijks een rol is weggelegd. Ten goede of ten kwade, ons voorland lijkt nu al vast te staan; aan hoe de toekomst eruit gaat zien, hebben wij kennelijk part noch deel.

Een ander manco van de toekomstindustrie dat De Wilde blootlegt, is het feit dat aan nieuwe apparaten en technieken geheel ten onrechte steeds weer het vermogen wordt toegedicht om oude maatschappelijke problemen op te lossen. Voorbeelden hiervan zijn, dat de computer de rol van de docent zou verlichten of zelfs overnemen en dat de landbouw door de komst van machines geheel onder controle zou zijn. De Wilde laat overtuigend zien, dat de meeste voorspellingen gestoeld zijn op technische en economische vooruitgang, die ons moeten verlossen van 'het kwaad' en naar een nieuwe tijd zouden moeten voeren. Dat veel van onze uitvindingen precies het tegenovergestelde hebben bewerkstelligd, wordt door voorspellers met een gebrek aan historisch perspectief genegeerd. Alles op een rijtje zettend, zijn we er nog nauwelijks in geslaagd de wereld rechtvaardiger en leefbaarder te maken. Kurt Tucholsky, de bekende Duitse columnist van voor de Tweede Wereldoorlog, schreef destijds: 'En wat is de mens zonder telefoon? Een arme drommel. Maar wat is de mens met telefoon? Een arme drommel.' Dit laconieke besef, dat veel menselijks - en misschien wel juist datgene wat ons het meest tot mensen maakt - niet is veranderd, is de toekomstindustrie volkomen vreemd. Wat gelijk blijft, geldt als oninteressant.
De Wilde pleit voor een 'emancipatie van het heden'. Het strijdperk waarop verleden en toekomst met elkaar botsen, ligt in het hier en nu. Wij zijn vrije mensen die vandaag niet altijd hetzelfde hoeven te doen als gisteren. We hebben een keuze - nu - om een betere toekomst te creëren. Volgens de voorspellers staat 'toekomst' altijd voor vooruitgang en verbetering en is ze dus een kracht die ons vooruit stuwt. Maar, zo vraagt De Wilde zich af, is dat wel een 'goede' gedachte? Of duwen de actieve voorspellingen van de technologische finalisten ons eerder terug, richting verleden? En is, omgekeerd, het verleden wel altijd die behoudende kracht waarmee we radicaal dienen te breken, wanneer wij de samenleving of de economie willen 'vernieuwen'? Of is werkelijke vooruitgang slechts mogelijk in een voortdurende dialoog met het verleden?