Email   Print

Slikken, niet kopen

Pil tegen koopziekte boort nieuwe markt aan.

Artsen op de Stanford Universiteit onderzoeken een medicijn dat het lijden van miljoenen Amerikaanse vrouwen kan verzachten. Ze richten zich niet op borstkanker, botontkalking of een andere bekende aandoening. Ondanks de dramatische uitwerking die ervan uitgaat op de talrijke mensen die eronder gebukt gaan, heeft déze ziekte nog weinig medische aandacht gekregen. Het is een 'verborgen epidemie', aldus de onderzoekers op Stanford en het heet: 'ziekelijke koopdwang'. Inderdaad, u leest het goed. Wat vroeger niet meer was dan een standaardgrap in komische tv-series, wordt nu door klinische wetenschappers serieus genomen. Volgens de leider van het onderzoek op Stanford, dr. Lorrin Koran, wordt dwangmatig koopgedrag 'in gang gezet door "onweerstaanbare" impulsen, en gekenmerkt door buitensporig en onnodig smijten met geld. Het heeft schadelijke gevolgen voor het individu, en is dikwijls chronisch en karaktergebonden.' Dwangmatige shoppers storten zich in een 'kooporgie' - doorgaans van kleren, schoenen, make-up en sieraden - en voelen zich daarna enorm schuldig. Dat lokt een volgende overspannen tocht naar het winkelcentrum uit - en zo gaat het maar door. Misschien wel acht procent van alle Amerikanen zijn 'koopjunks' en volgens dr. Koran is ongeveer negentig procent daarvan een vrouw. Kan koopdwang een gezondheidsrisico zijn, dat samenhangt met de ongekende economische welvaart? 'Het lijkt een welvaartziekte te zijn', zegt dr. Jerrold Pollak, een klinisch psycholoog die meerdere koopverslaafden heeft behandeld. 'De reclamemakers doen ons graag geloven, dat shoppen het leven zin geeft', zegt dr. Cheryl Carmin, ook klinisch psycholoog, instemmend. 'Als je geen tijd of zin hebt om naar de supermarkt te gaan, dan zijn er de postordercatalogi, besteldiensten en talrijke zaken die je kunt kopen via internet of de tv.' Dit jaar zullen de adverteerders in de Verenigde Staten 233 miljard dollar uitgeven - dat is zes keer het nationale budget voor onderwijs - om de Amerikanen aan te sporen tot kopen, kopen en nog eens kopen.

Adverteerders de schuld geven, is maar een deel van het verhaal. Het lijkt erop, dat de inspanningen van de farmaceutische industrie om de gevolgen van overdreven marketing te genezen, zélf weinig meer betekenen dan een handig gecamoufleerd commercieel opzetje. Het onderzoek op Stanford wordt - net als vele die erop lijken - gefinancierd door de farmaceutische industrie. Het geheimzinnige middel is een anti-depressivum dat al is goedgekeurd door de federale overheid. Het gaat om een SSRI, een stof die op selectieve wijze de heropname van serotonine blokkeert. (De onderzoekers houden zich - oh, toeval! - ook bezig met gedragstherapie voor koopverslaafden.) De wetenschappers die het onderzoek op Stanford leiden, weigeren hun sponsor bekend te maken. Dan maar logisch denken en op onderzoek. Er zijn vijf SSRI-middelen op de markt. De firma's Pfizer (makers van Zoloft), Eli Lilly (Prozac) en SmithKline Beecham (Paxil) hebben alle expliciet gemeld, dat ze geen studie uitvoeren of hebben opgezet naar middelen tegen koopverslaving. Solvay (Luvox) lijkt ook een onwaarschijnlijke kandidaat. In 1997 heeft Luvox al iets dergelijks uitgeprobeerd en er bleek geen merkbaar verschil tussen de effecten van dit middel en van een placebo. Blijft over, dat de geheimzinnige weldoener waarschijnlijk Forest Pharmaceuticals is, de producent van Celexa. De pr-afdeling kon betrokkenheid bij het onderzoek bevestigen noch ontkennen. Dit is in geen enkel opzicht een nieuwe strategie voor de farmaceutische giganten. Er is een mechanisme waarmee zo'n bedrijf zowel de patiënten als de artsen probeert te 'instrueren' over een nieuwe aandoening. Daarmee brengt het de ziekte aan de man om vervolgens het geneesmiddel ertegen te verkopen. De financiering van klinische experimenten is een onmisbaar onderdeel van dat proces.

Zonder twijfel beschikken de farmaceutische multinationals die SSRI's vervaardigen, over het kapitaal om een nieuwe markt aan te boren. In januari fuseerde het enorme Glaxo Wellcome met het nog enormere SmithKline Beecham om samen de grootste farmaceutische firma ter wereld te worden, met een beurswaarde van ruwweg 189 miljard dollar. De aankoop van Warner-Lambert door Pfizer in februari, ter waarde van 90 miljard dollar, was maar ietsje minder indrukwekkend. De farmaceutische industrie maakt hogere winsten en betaalt minder belasting dan de meeste andere bedrijven, aldus een recent onderzoek door een research-bureau van het Amerikaanse Congres. En de markt draait ondertussen als een bromtol: vorig jaar zijn de verkoopcijfers van geneesmiddelen negen procent gestegen tot bijna drie miljard recepten, waarbij de anti-depressiva aan kop liepen met een stijging van zeventien procent. De prijzen van geneesmiddelen op recept stegen met veertien procent, terwijl de totale kosten van de gezondheidszorg in 1997 met slechts vijf procent omhoog gingen. De bedrijfstak voert aan, dat hun stijgende kosten, buitensporige winsten en belastingunsten nodig zijn als dekking van de gigantische kosten aan research en ontwikkeling van nieuwe medicijnen in het algemeen belang. Toch zijn er de laatste jaren bijzonder weinig 'wondermiddelen' verschenen die een échte doorbraak betekenden, zoals ooit het polio-vaccin. Geen wonder dus, dat deze firma's proberen de markt te sturen. Het simultaan genereren van vraag én aanbod voor een product als de pil tegen koopverslaving, betekent zowel winst voor de aandeelhouders als een 'medische stap voorwaarts' voor het publiek dat hunkert naar meer tabletten.

De farmaceutische industrie besteedt duizelingwekkende bedragen aan het adverteren van hun op recept verkrijgbare middelen. Met gigantische reclamebudgetten moet het deze bedrijven vrij gemakkelijk lukken om hun pillen te slijten aan mensen die toch al dwangmatige kopers zijn. Als de behandeling waarop de onderzoekers op Stanford studeren, niet blijkt te helpen, komen we er misschien nooit achter welk medicijn nu bedoeld was als pil tegen de koopverslaving. Maar als er enig succes wordt geboekt met dit onderzoek, zit het er dik in, dat we nog veel gaan horen over dwangmatig koopgedrag. De verbreiding van deze 'verborgen epidemie' zal onthuld worden in breed gepubliceerde onderzoeken, medische rapporten en artikelen in de populaire media. Wie weet verschijnt de aandoening wel in de volgende editie van het diagnostisch handboek. En zo worden de koopjunks in den lande aangespoord om nog één keer hun geld uit te geven: aan een pilletje waar je beter van wordt.