Email   Print

Bevrijd het onderwijs!

Nieuwsgierigheid en creativiteit gaan verloren op school.

Onlangs hingen in het hele land weer tassen aan vlaggenstokken. Die tassen symboliseren de overwinning van de jeugd op het onderwijssysteem. Na alle zenuwen en het gecijfer met meerkeuzetoetsen, zal slechts een enkeling die tas met weemoed aan de stok hebben geknoopt. En dat is eigenlijk een grote tragedie: maar weinig leerlingen ervaren school als inspirerend, zinnig en leuk. Kinderen zijn van nature nieuwsgierig maar het onderwijssysteem slaagt erin benieuwde, nieuwsgierige jongeren te transformeren tot berekenende cijferaars, die weten dat je met een 5,3 en een 5,7 een 6 krijgt op je eindlijst. 'Hoe overleef je school?', vraagt Natural Parent (januari/februari 2000). En daarop volgt een felle aanklacht tegen het systeem dat met regels en beperkingen 'menselijkheid en werkelijk leren' in de weg staat. Het blad verwijst naar John Taylor Gatto, de Amerikaanse onderwijzer die - ondanks zijn rebelse ideeën - driemaal tot 'leraar van het jaar' werd verkozen. Gatto noemt de schooltijd 'een gevangenisstraf van twaalf jaar', een periode waarin 'alleen maar slechte eigenschappen worden overgedragen'. Zo onderwijzen scholen 'verwarring', omdat het leven in vakken wordt opgeknipt waarbij verbanden en betekenis verloren gaan. Gatto meent ook, dat docenten worden geacht 'onverschilligheid' te onderwijzen: de les van de schoolbel is dat het werk nooit wordt afgerond en dat je nooit een complete ervaring hebt. Het indelen van kinderen naar hun meetbare prestaties - en die beslaan maar zo'n beperkt deel van hun talenten - ondermijnt hun gevoel voor eigenwaarde. Zelfrespect gaat verloren in een systeem waarin anderen bepalen wat jij waard bent. En het zijn ook anderen die jou vertellen hoe de wereld in elkaar zit en wat je wel en niet moet geloven. Gatto zegt, dat hij niet meer dan honderd uur nodig heeft om kinderen de tafels en de spelling bij te brengen. Honderd uur. Kinderen zitten misschien wel vijftienduizend uur op school. Gelukkig heeft school ook een sociale functie, maar als kennisinstituut faalt het volledig. Een veel te groot deel van de jeugd van kinderen wordt besteed aan het vergaren van feiten die met proefwerken en cijfers worden getoetst. Natural Parent roept ouders op om 'hun functie als onderwijzer' niet op te geven zodra hun kind vijf jaar wordt en naar school gaat. 'Les 1' van het blad is dat ouders de school nooit gelijk mogen geven als zij geen gelijk heeft. Daarnaast is het van cruciaal belang om - naast school - door te gaan met het doen en beleven van dingen die de verwondering van kinderen prikkelen.

De nieuwsgierigheid van kinderen zou voortdurend moeten worden gevoed. Maar het kind dat op zoek is naar de reddende component van zijn 5,7 is niet meer nieuwsgierig. Thijs Chanowski, hoogleraar nieuwe media in Amsterdam, zegt: 'Het hele onderwijssysteem is erop gericht mensen zekerheid bij te brengen, terwijl zekerheid niet bestaat. Mensen die van school of van de universiteit komen, hebben alle witte plakken in hun brein ingevuld. Ze weten alles en zullen daar in het vervolg van hun leven nooit meer iets aan toevoegen. Ze houden zich vast aan die schijnzekerheid. Onzekerheid is een voorwaarde voor enthousiasme en spontaniteit. Maar het onderwijssysteem onderdrukt dat aantoonbaar. Kinderen verliezen hun creativiteit omdat iemand zegt: "dit is fout, dat is goed, dit mag niet, dat wel".'

De paradox is dat de samenleving schreeuwt om creativiteit. In het bedrijfsleven vinden de boeken en seminars van creativiteitsgoeroes grif aftrek. Het is een tragisch feit dat dergelijke adviseurs geld verdienen met het afleren van datgene dat het onderwijssysteem mensen eerst heeft bijgebracht. Een desinvestering heet dat in economisch vakjargon. The Futurist (mei/juni 2000) biedt een radicale nieuwe visie voor het onderwijs. Allereerst staat de nieuwe school niet op één plaats. De nieuwe 'school' is een verzameling van plaatsen: natuurlijk het klaslokaal, maar ook het laboratorium, de sportclub, een bouwterrein, een archeologische plek, een dorp in een ontwikkelingsland, een concertgebouw, thuis et cetera. Niet alleen de plaats van de school moet worden bevrijd, ook de tijd. De school is 24 uur per dag open, zeven dagen per week, 365 dagen per jaar. 'Het doel van onderwijs is niet controle, maar bevrijding', verklaart The Futurist. Na het leren van de basisvaardigheden van lezen, schrijven en rekenen - de honderd uur van Gatto -, mag de leerbehoefte niet meer worden beperkt door klassen, cijfers of vakken. En de vraag 'wie toezicht moet houden' is de verkeerde. 'Deze tegenwerping illustreert dat controle de primaire zorg van de hedendaagse onderwijzer is', aldus het tijdschrift. Het traditionele gildenstelsel kan als voorbeeld dienen voor het nieuwe onderwijs. In zo'n stelsel kan de docent ook veel meer plezier beleven, want hij heeft alleen te maken met leerlingen die belangstelling hebben voor zijn talenten. De leerling van de toekomst 'organiseert zichzelf, leert zelf, bepaalt zelf en ontwikkelt zichzelf'. En op die weg sluit hij zich op allerlei momenten bij anderen aan, bij teams waarvan hij die dingen kan leren die hij niet alleen kan leren.

De visie van het vrije onderwijs van The Futurist is misschien nog moeilijk voorstelbaar. Maar er zijn al scholen die zelforganisatie als onderwijsmodel hebben gekozen (zie ook Ode 15 juli/augustus 1997). Zelfs het nieuwe studiehuis kan worden gezien als een poging om het onderwijs minder streng en hiërarchisch te maken - ook al blijven de examens en meerkeuzetoetsen nog in stand. Bovendien laten steeds meer ondernemingen zien, dat zij succesvol kunnen functioneren zonder strakke leiding. Die ontwikkelingen geven aan, dat de bevrijding van het onderwijs op handen is.