Email   Print

De foto die de wereld voor de gek hield

Grote nieuwszender maakt tijdschrift monddood.

Het kleine maar gewaardeerde Engelse LM Magazine is failliet. In een smaadproces is het veroordeeld tot een boete van een miljoen gulden en dat geld zit niet in de kas. Het politiek georiënteerde LM (voorheen: Living Marxism) had aangetoond, dat de beroemde televisiebeelden van ondervoede moslims in een Servisch gevangenkamp verkeerd zijn gebruikt en geïnterpreteerd. Dat was tegen het zere been van het Britse mediaconcern ITN (Independent Television News), dat de beelden had gemaakt, en klaagde LM aan. In 1997 had het blad onder de kop 'De foto die de wereld voor de gek hield' een uitvoerig artikel van de Duitse freelance journalist Thomas Deichmann geplaatst, waarin met goede argumenten werd beweerd dat niet de ondervoede moslims, maar de televisieploeg zelf omringd was geweest met prikkeldraad. Deze zou vanaf een afgesloten gebied in het kamp de mannen hebben gefilmd die dus niet achter, maar voor het prikkeldraad stonden. Dat zou kunnen verklaren waarom het prikkeldraad was vastgemaakt aan de binnenkant en niet de buitenkant van de palen - onlogisch wanneer je een gebied wilt insluiten. Als verdediger van Dusko Tadic was professor Wladimiroff tot die conclusie gekomen in een proces voor het Joegoslavië Tribunaal in Den Haag. Deichmann, getuige-deskundige in de zaak, zag de onverkorte videobanden van de ITN-ploeg en constateerde, dat de keuzes aan de montagetafel zo waren bepaald, dat een beeld werd geschetst van een concentratiekamp - een death camp, waarover in de westerse media druk werd gespeculeerd. Volgens Deichmann was het kamp in Trnopolje een vluchtelingenkamp voor Bosnische moslims, die zich veelal vrijwillig hadden gemeld om te ontkomen aan het geweld in de wijde omgeving. Deichmann vermoedt dat de ITN-ploeg zo'n zware druk voelde om de wanpraktijken van de Serviërs in beeld te vangen, dat na een aantal kampinspecties zonder succes, het kamp in Trnopolje werd gebruikt om het verhaal naar Londen te sturen dat de hoofdredactie graag wilde.

De beelden waarop Fikret Alic, een bijna uitgemergelde kampbewoner met ontbloot bovenlichaam, voor het prikkeldraad staat, heeft destijds - augustus 1992 - vele krantenpagina's en televisiejournaals gehaald. 'BELSEN 92' kopt de Daily Mirror met vette letters over de hele voorpagina. Al snel wordt op meerdere plekken een verband met de concentratiekampen uit de holocaust gelegd. De impact is enorm. John Major belooft troepen naar Bosnië te sturen en George Bush wordt aangespoord militaire acties te ondernemen tegen de Bosnische Serviërs. ITN rekent zich rijk met de prijzen die het met de reportage wint, zoals ook de eindeloze herhalingen van de beelden de kas goed vullen. De mediagigant reageert dan ook furieus wanneer LM het artikel van Deichmann plaatst. Een aantal vooraanstaande Britse schrijvers en denkers - onder wie Fay Weldon en Doris Lessing - hebben zich solidair verklaard met LM - vooral doordat het een verontrustend vooruitzicht is, dat een grote nieuwszender een klein tijdschrift kapot kan maken. In de Volkskrant schreef de Nederlandse slavist Rolf Hartzuiker, dat ITN ook al The Financial Times had gedreigd met een proces, nadat het op basis van het LM-artikel de integriteit van de nieuwsmakers in twijfel had getrokken. De krant kon het proces afkopen door ITN publiekelijk om excuses te vragen. Media-expert Noam Chomsky heeft de zaak tegen LM beschimpt als een 'overduidelijke aanval op de vrijheid van meningsuiting', dat belangrijke gevolgen kan hebben voor kritische journalistiek. Volgens mede-uitgever Helene Guldberg wordt het marginale tijdschriften - LM heeft een oplage van twaalfduizend - onmogelijk gemaakt grote bedrijven kritisch te volgen. LM is begonnen als partijorgaan van de Revolutionaire Communistische Partij in Engeland, maar is uitgegroeid tot een zelfstandig maandblad dat op Ode's leestafel een voorname bron is geworden, met name over politieke en internationale berichtgeving. Ian Hargreaves, hoogleraar journalistiek in Cardiff, betoogde in New Statesman (7 februari 2000) dat LM een respectabel fenomeen is geworden, dat wordt bewonderd door politici. Hoofdredacteur Mick Hume schrijft geregeld bijdragen voor de opiniepagina's van The Times en de lezingen en debatavonden die het blad organiseert, worden breed ondersteund.

LM is uiteindelijk gestruikeld over een smaadwet, waarin de aangeklaagde schuldig is, tenzij hij zijn onschuld kan bewijzen. In dit geval was het voor LM een bij voorbaat verloren zaak, omdat het moest bewijzen, dat de ITN-verslaggevers 'met opzet' misleidende beelden hebben gemaakt. Dat was namelijk de klacht van ITN. Over het prikkeldraad was de rechter al snel duidelijk: dat was er níét rondom het kamp, wél rondom de televisieploeg. Maar daarover hoefde geen rechterlijke uitspraak te komen. En ook niet over de vraag of het misschien toch een concentratiekamp was. Guardian-verslaggever Ed Vulliamy, die de ITN-ploeg vergezelde, had in zijn krant al geschreven dat het geen concentratiekamp was. Bovendien had hij kampbewoners geciteerd die vertelden vrijwillig naar Trnopolje te zijn gevlucht vanwege de gevechten in de omliggende dorpen. Ook tijdens het proces tegen Dusko Tadic verklaarden sommigen dat ze 's nachts in het kamp sliepen en overdag naar hun dorp teruggingen om voor hun vee te zorgen. Maar die feiten en observaties deden er niet toe in de zaak tegen LM. De uitgever en de hoofdredacteur zijn bankroet, maar voorlopig klinken ze op hun internetsite (www.informinc.co.uk) nog altijd strijdlustig om een nieuw tijdschrift op te zetten. Om te blijven strijden tégen onrecht en vóór journalistieke integriteit.