Email   Print

Waardevol onderwijs

Geduld, respect en verantwoordelijkheid gelden als peilers van een gezonde samenleving. Maar kun je die waarden leren? Bestaat er zo iets als waardenonderwijs? Ja, zeiden honderdtwintig leraren uit achttien landen afgelopen zomer op een conferentie in Barcelona.

Scholen zijn niet bedoeld om gehoorzame dienaren van een economische en industriële machine af te leveren. Kinderen moeten vooral leren om zelf na te denken en keuzes te maken op basis van innerlijke waarden. Living Lightly (herfst 1999) doet verslag van The Spirit of Education conferentie, die onderdeel vormt van een groter project, dat het spirituele opleidingsinstituut Brahma Kumaris organiseert: Living Values-onderwijs. Inmiddels hebben verschillende scholen wereldwijd de Living Values Schoolkit al in gebruik. De handleiding geeft tips en oefeningen om waarden als eerlijkheid, liefde, vrijheid, respect en verantwoordelijkheid te 'leren'. Een voorbeeld hiervan is Circle Time, waarbij leraren hun leerlingen ruimte geven om hun ideeën en ervaringen te delen. Doordat kinderen het gevoel krijgen, dat er echt naar hen wordt geluisterd, ontwikkelen ze zelfrespect en eigenwaarde. Dat zijn twee uiterst belangrijke ingrediënten voor het leren. Maar ook voor leerkrachten blijkt de Circle Time een bijzondere ervaring. Steeds meer onderwijzers zien in dat leren een 'tweerichtingsverkeer' is: ze staan niet alleen voor de klas om iets over te brengen, maar ook om zelf iets te leren. Bovendien worden leerkrachten die actief met waarden werken, gedwongen om hun eigen waardensysteem onder de loep te nemen. Ook visualisatie-oefeningen en stiltemomenten blijken een positief effect te hebben op het leervermogen.

Een man die actief meditatietechnieken gebruikt om leerprestaties te verbeteren, is de Amerikaanse docent Charles Burack. In Tikkun (september/oktober 1999) vertelt Burack hoe hij afknapte op het schoolsysteem, waarin kinderen wordt geleerd alles te categoriseren, waardoor lichaam en geest, zwart en wit, oost en west, kunst en wetenschap van elkaar worden gescheiden. Om de hersenhelften samen te brengen, begon hij op de universiteit in Oakland, Californië, te experimenteren met meditatietechnieken. Daarbij gebruikte hij verschillende vormen: ademhalingsoefeningen, visualisaties, woordcontemplaties, meditaties en chanten. Het effect op het leervermogen bleek enorm. Meditatie vergroot de reikwijdte en de diepte van het associatief vermogen, waardoor blokkades, conventionele verbanden en louter op logica gebaseerde vooronderstellingen naar de achtergrond verdwijnen. Daarnaast worden concentratie en alertheid gestimuleerd, maar ook - paradoxaal genoeg - ontspanning, waardoor studenten beter slapen. Meditatie leert relativeren en meer dimensionaal zien, omdat studenten ervaren dat 'de wereld' voor een groot deel wordt bepaald door hun persoonlijke perceptie. Wie zijn innerlijke wereld leert kennen, weet dat de toeschouwer niet los kan worden gezien van de waarneming.

Als geen ander heeft de Indiase filosoof Jiddu Krishnamurti de nadruk gelegd op het belang van zelfreflectie en zelfstandig denken. Brockwood Park in het Engelse Hampshire is een van de scholen die hij oprichtte. Dit jaar viert de school zijn dertigste verjaardag. Het was Krishnamurti's wens dat Brockwood een nieuwe generatie individuen zou aanvoeren die 'vrij zou zijn van zelfzuchtige handelingen'. En aangezien huidskleur, afkomst, klasse, nationaliteit, cultuur en religie ons alleen maar gevangen zetten, komt de grote groep onderwijzers - tien leraren voor zestig leerlingen - uit alle delen van de wereld. Behalve taal- en rekenleraren bestaat het team uit verschillende kunstenaars en musici. Kunstlerares Louisa Simons geeft les in een prachtige eikenhouten hal, speciaal ontworpen om de creatieve vermogens van ieder kind optimaal de ruimte te geven. Ze is bijzonder blij met de mogelijkheden die de school biedt. 'Ik ken geen enkele andere school waar zo'n aanpak bestaat', zegt ze. 'Het lijkt mij niet zo moeilijk om examens af te nemen en banen te vinden; het is minder gemakkelijk om gelukkig te zijn. Dat is een zoektocht en dat is waar wij ons in Brockwood mee bezig houden: wat brengt een ervaring van plezier bij ieder individu omhoog?' Geen eenvoudige taak. Hoe richt je tenslotte een instituut in, dat per definitie niet mag worden geïnstitutionaliseerd? Was het niet de meester zelf, die zei dat 'waarheid een land zonder wegen is, dat je niet kunt benaderen door wat voor weg dan ook te volgen'?