Email   Print

De WTO denkt alleen maar aan geld

Vrijhandel wil nog niet zeggen dat er geen grenzen meer zijn.

Met haar bijeenkomst in Seattle is de WTO, de Wereldhandelsorganisatie, volop in de krantenkolommen besproken. Daarbij werd zij met name toegejuicht om de zegeningen van de mondiale vrijhandel. Die zijn ook niet gering. Dankzij de liberalisering van de wereldhandel is de welvaart van velen sterk toegenomen en dat is geen geringe verworvenheid. Als bekroning van het succes van de vrijhandel is in 1995 de WTO opgericht, een organisatie met vergaande supranationale bevoegdheden om de vrijhandel van belemmeringen te ontdoen. De droom is dat vrijhandel de levensstandaard van alle betrokkenen vooruit helpt. De werkelijkheid is, dat het inkomensverschil tussen de rijkste en de armste twintig procent van de wereldbevolking sinds 1960 tweeëneenhalf keer groter is geworden. Vanuit de onderstroom wordt duidelijk, dat de eenzijdige aandacht voor de vrijhandel een bedreiging vormt voor de volksgezondheid, het milieu en het respect voor mensenrechten.

Het beleid van regeringen die milieu en gezondheid willen beschermen en daartoe - bijvoorbeeld op basis van wetenschappelijke studies - regulerende wetten hebben vastgesteld om de invoer van vervuilende of schadelijk geachte producten te verbieden of te beperken, wordt door bindende uitspraken van de WTO opzij gezet. De arbiters van de WTO beschouwen zulke regelgeving regelmatig als zogenoemde 'non-tariffaire belemmeringen' die de wereldhandel niet mogen hinderen. Zo heeft de wereldhandelsorganisatie ervoor gezorgd, dat het illegaal is om bedreigde zeedieren te beschermen. De WTO heeft de Amerikaanse wetgeving voor schonere lucht doen wankelen door de Venezolaanse olie-industrie toe te staan vervuilde benzine te verkopen in de Verenigde Staten. De internationale handel in afval mag niet worden belemmerd, met als waarschijnlijk resultaat dat gevaarlijk afval wordt gedumpt in ontwikkelingslanden. Overheidsplannen om het hergebruik van papier te stimuleren via de uitgifte van 'duurzaamheidscertificaten' zijn tenietgedaan. En genetisch gemodificeerd voedsel mag zonder duidende etikettering op de markt worden gebracht. Bovendien wil de WTO thans een handelswet doorvoeren, die het regeringen verbiedt de import van genetisch gemodificeerde producten te stoppen. Met andere woorden: pogingen om volksgezondheid en milieu te beschermen worden als 'protectionisme' weggewimpeld. Er mag geen onderscheid worden gemaakt tussen de wijzen waarop producten tot stand komen. Dus, tonijn die wordt gevangen in 'dolfijnvriendelijke' netten, moet gelijk worden behandeld als tonijn die wordt gevangen in netten die de dolfijnen verstrikken. En de boycot van producten die in ontwikkelingslanden door kinderen en vrouwen in slechte arbeidsomstandigheden worden gemaakt, loopt het risico door de WTO worden afgewezen. De Europese Unie moest haar besluit herroepen om Amerikaans rundvlees te weren dat met hormonen die mogelijk kankerverwekkend zijn was behandeld. De Amerikaanse regering had met succes bij de WTO afgedwongen, dat de Europese - risicomijdende - regelgeving moest worden opgeheven. Canada heeft Frankrijk voor de WTO gedaagd, omdat de Fransen - met negen andere Europese landen - weigeren asbest toe te laten.

Het was voor Le Monde Diplomatique (november 1999) aanleiding de opmerkelijke positie van de WTO op de voorpagina fel te bekritiseren. De organisatie zou 'ongemerkt een echt internationaal hof in het leven hebben geroepen', en een jurisprudentie hebben geschapen waarin nationale wetten als 'obstakels' voor de vrijhandel worden gezien. Een rechtbank dus, die 'systematisch alle overwegingen van milieu, sociale rechtvaardigheid en volksgezondheid uit de weg ruimt'. Want het gevaar van de WTO schuilt in haar bevoegdheid om bindende besluiten op te leggen in handelsdisputen. Bedrijven kunnen overheden op alle niveaus voor de WTO dagen, wanneer zij menen dat regelgeving hen hindert in hun streven naar winst. Het WTO-tribunaal, schrijven de auteurs van Whose Trade Organization (Public Citizen, 1999), vergadert en oordeelt achter gesloten deuren. Documenten worden niet openbaar gemaakt en anonieme 'experts' nemen hun bindende beslissingen - die (inter)nationale regelgeving te boven gaan - zonder enige last van een publiek debat. Dat laatste is des te pijnlijker omdat de WTO-panels uitblinken door een onevenwichtige samenstelling: de experts zijn zonder uitzondering voorstanders van vrijhandel en bijvoorbeeld geen milieukenner of een deskundige op het gebied van ontwikkelingshulp. Het gevolg is dat de WTO verwordt tot een organisatie die slechts de belangen van een deel van de wereldbevolking - ondernemingen en hun aandeelhouders - lijkt te behartigen.

In de woorden van Rachel's Environment & Health Weekly (4 november 1999) heeft de WTO 'dertig jaar werk van milieudenkers en -activisten gewist'. De opkomst van milieu-organisaties heeft vanaf de jaren zestig bijgedragen aan de emancipatie van de burger. Steeds vaker werd het voorzorgbeginsel omarmd - ook als het niet onbetwist duidelijk was of een bepaald product schadelijk was voor mens of milieu, werd bij gegronde twijfel, de productie en de handel bij voorbaat aan (strenge) regelgeving onderworpen. Better safe than sorry, luidde het motto. Etiketten werden informatiever. Labels als 'Recycled' en 'Made in Burma' gaven informatie, die kritische consumenten in staat stelde een weloverwogen besluit te nemen. Terwijl de wereldhandel vrijer werd, werden er zodoende ook grenzen gesteld aan de bewegingsvrijheid van het multinationale bedrijfsleven. De komst van de WTO heeft deze evenwichtige ontwikkeling ondermijnd, signaleert ook Earth Island Journal (winter 1999/2000). De WTO ziet alleen het eenzijdige belang van geld en economie. Het land waar het product is gemaakt, misschien door vrouwen- en kinderhanden onder slechte arbeidsomstandigheden, hoeft niet eens meer op het etiket: dat zorgt in de winkel alleen maar voor 'oneerlijke concurrentie'. Deze vrijhandelsdrift ontneemt de consument betrouwbare informatie en maakt het hem onmogelijk om een kritische, sociaal betrokken afweging te maken bij de keuze van producten. De WTO is in de praktijk een world government geworden, stelt hoofdredacteur Edward Goldsmith van The Ecologist, in een discussie in Prospect (november 1999). Hij vreest voor monopolistische macht van multinationale ondernemingen. Volgens Goldsmith stevenen we af op een tijdperk van 'mondiaal bedrijfskolonialisme'. Iets dergelijks beweert ook de actiegroep Public Citizen, in The Big Issue (1 november 1999). 'Dit is geen vrijhandel. Dit is bedrijfsgestuurde handel. Het is monopolistische handel, die meer macht concentreert in minder handen van minder bedrijven.' Public Citizen heeft een reeks van verstandige aanbevelingen aan de 135 ministers van handel die - in de woorden van voormalig WTO-secretaris-generaal Renato Ruggiero - een 'grondwet voor de mondiale economie' schrijven. Ze zouden allereerst eens grondig moeten laten onderzoeken wat de effecten van haar beleid zijn geweest op milieu, gezondheid en mensenrechten. De WTO zou moeten afzien van de behandeling van klachten van bedrijven tegen nationale regelgeving die dient tot uitvoering van internationale milieu-afspraken. De voedselveiligheid in ontwikkelingslanden mag niet langer worden belemmerd door het recht van multinationale ondernemingen om inheemse zaden te patenteren. Overheden hebben het recht om de volksgezondheid te beschermen met non-discriminatoire regelgeving - etikettering et cetera. De experts in tribunalen moeten in bredere kringen worden geselecteerd zodat zij niet alleen economische belangen waarborgen.

Uiteindelijk staat niets minder dan de democratie op het spel. Vrijhandel dient om welvaart en welzijn van de wereldbevolking te bevorderen. Zodra het streven naar vrijhandel vooral de belangen van ondernemingen en hun aandeelhouders dient, is het tijd om nieuwe grenzen te bepalen.