Email   Print

Soaps met een boodschap

Televisie kan best heilzaam zijn, als het maar gemaakt wordt door intelligente mensen met een visie op de wereld

Goed, tien jaar commerciële televisie in Nederland heeft ook producent Joop van den Ende geleerd dat het aanbod niet altijd even chic is. Reality-tv (Het spijt me, Surprise Show) waarin emoties al te zeer werden uitgebuit, extreme programma's (Over de rooie, Door het lint) waarin mensen al te zeer werden verlokt vulgair gedrag ten toon te spreiden... Maar toch, het is niet alleen slechtigheid wat de televisie brengt. Al in Medisch Centrum West, moeder van alle Nederlandse soaps, werden medische, ethische kwesties aan een groot kijkerspubliek gepresenteerd. Een verwarde oude mevrouw en een dronken, verwonde jongeman komen midden in de nacht tegelijk met de ambulance aan in het ziekenhuis: rara, wie belandt er op die ene beschikbare operatietafel? En ook het door intelligentsia verguisde Goede Tijden Slechte Tijden brengt af en toe een ideeënstrijd in beeld. Toen Kim vegetariër werd, zal dat best aardige gespreksstof zijn geworden in sommige huiskamers.

De sterke invloed van populaire series kan heel goed worden aangewend om gedrag te stimuleren. De allang opgedoekte, brave Tros-serie Familie Oudenrijn was daar een vroeg voorbeeld van. Veilig Verkeer Nederland doneerde geld voor de serie in ruil voor een sterker bewustzijn over het verkeer. In de Verenigde Staten is een vergelijkbare serie een groot succes geworden. Tien jaar geleden startte een serie waarin het begrip designated driver werd geïntroduceerd, de autorijder onder invloed van drank. Binnen een paar jaar stond de term in het woordenboek, werd het onderwerp van talrijke actualiteitenrubrieken, en het bewustzijn over dronken rijden is gegroeid. Ook het aantal verkeersongevallen naar aanleiding van alcoholgebruik is verminderd. Nieuwe wetten, andere campagnes en meer sociale controle zullen die daling mede hebben veroorzaakt, maar de projectontwikkelaars claimen, dat de televisieserie een belangrijke rol speelt bij de vijftigduizend levens die inmiddels jaarlijks worden gered. Als bewijs voeren ze statistieken aan die uitwijzen dat het aantal dronken rijders sterk daalt, in tijden van intensieve televisiecampagnes. Maar, stelt The American Prospect (juli/augustus 1999), hierbij gaat het om een vrij eenvoudig thema: niemand zal zich verzetten bij een streven naar minder verkeersdoden. Het is een stuk moeilijker een dramaserie van een half uur te maken over meer complexe zaken als het gat in de ozonlaag of het belang van recyclen. En nog lastiger wordt het bij ideologisch getinte thema's als euthanasie en abortus. Of neem tienerseks: drie van de vier tieners in Amerika vindt het goed op jeugdige leeftijd seks te hebben, omdat de televisie doet voorkomen dat dat 'normaal' is. Intussen zeggen ze goed geïnformeerd te worden over veilige seks. Meer dan de helft van de kijkers van het ziekenhuisdrama ER (Emergency Room - in Nederland te zien bij de Avro) zegt belangrijke informatie over gezondheid te leren. Onderzoek bevestigde dat beeld. Een tijdje geleden behandelde een aflevering van ER de morning-aftercontraceptie. Zowel vóór als na de uitzending werden honderden geregelde kijkers ondervraagd over hun kennis over ongewenste zwangerschappen. Na de uitzending bleek de kennis over de morning-afterpil met zeventien procent te zijn gestegen. Een paar maanden later werd nog eens een groep ER-kijkers hierover ondervraagd. Toen bleek de kennis over deze pil weer op het oude niveau te zijn. In ieder geval zullen we moeten erkennen, dat de macht van televisie om het denken over de wereld te bepalen, sterk genoeg is om boodschappen over te brengen die ons moreel of sociaal gedrag kunnen beïnvloeden - ten goede of ten slechte.

De vraag of televisie ons op weg kan helpen naar een betere wereld, blijft boeien. New Times (augustus 1999) ziet dat allemaal niet zo. In navolging van cultuurcriticus Neil Postman, die het vijftien jaar geleden al zag aankomen in zijn boek Amusing Ourselves to Death, wordt gevreesd voor een afname van het openbare leven. Mensen zitten onderuitgezakt, gebiologeerd te staren naar het vierkante kastje. Televisie, stelt New Times, drijft steeds verder af van inhoudelijk interessante thema's. Alles wordt platter en oppervlakkiger, aangevoerd door domme tv-persoonlijkheden die er de dienst uitmaken, in plaats van intelligente mensen met een visie op de wereld. Daarmee slaat televisie de deur dicht naar serieuze publieke debatten over belangrijke onderwerpen. Adbusters moet helemaal niets hebben van de wijze waarop we aan de beeldbuis gekluisterd zitten. De 'mechanische vriend' is een alternatief voor sociale interactie geworden. Het kwartaalblad wijst op een experiment om de televisie uit ons leven te bannen. Kijk eens een kwartier lang naar een tv-show met het geluid uit. Kijk daarna een half uur naar televisie, terwijl die uitstaat. Geef toe aan de boosheid, de verveling en het ongemakkelijke gevoel dat je zal overvallen. Je zult zien dat het geen verloren tijd is. Integendeel, het kan het inzicht opleveren dat wanneer je de televisie aanzet, je de wereld uitzet. En dat kan van geen enkel medium de bedoeling zijn. Zen, dus, en de kunst van het televisiekijken.