Email   Print

De vloek van het alfabet

Hoe lezen, schrijven, televisiekijken en computeren onze hersenen beïnvloeden - en heus niet altijd ten positieve.

Sophocles waarschuwde er al voor: 'Niets groots gaat het leven van stervelingen binnen zonder een vloek in zich te dragen.' Een van die grootse verworvenheden is zonder twijfel het alfabet - ons vermogen om te lezen en schrijven. De vloek? Oorlog, onderdrukking, discriminatie, agressie en uitbuiting. Arts en schrijver Leonard Shlain vroeg zich af, waarom de godinnen enkele duizenden jaren geleden plotseling uit de tempels verdwenen. Op zoek naar het antwoord stuitte hij op het geschreven woord als de grote boosdoener. In zijn boek The Alphabet Versus the Goddess: The Conflict between Word and Image (Viking 1998) legt hij uit, hoe de komst van het alfabet een ommezwaai richting linker hersenhelft veroorzaakte met als gevolg het verlies van vrouwelijke waarden. Het medium waardoor wij de wereld leren kennen, blijkt van grote invloed te zijn op de ontwikkeling van de hersenen. Dit medium bepaalt namelijk voor een groot deel hoe de zogenaamde neurale paden binnen de hersenen worden aangelegd - paden die bepalen hoe wij informatie verwerken: via woorden of beelden. Mediaspecialist Marshall McLuhan constateerde in de jaren zestig al, dat het medium meer invloed heeft dan de boodschap die het communiceert: 'Het medium is de boodschap.'

Toen de eerste oude volkeren leerden te lezen en te schrijven, had dit grote biologische gevolgen. Sommige neurologische paden werden versterkt, andere verdwenen. Het gevolg was, dat deze volkeren de wereld om zich heen op een fundamenteel andere wijze gingen beschouwen. Het aanbidden van godinnen, de kracht van de vrouw en vrouwelijke waarden steunden - bij gebrek aan letters - voor een groot gedeelte op de alomtegenwoordige beelden en schilderingen. Het aanbidden van God, mannelijke waarden en het patriarchale paradigma verschenen met het geschreven woord. Dit, constateert Shlain, was - en is - de prijs die we voor het alfabet betalen. Geschriften hebben voor enorme culturele omwentelingen gezorgd. Het jodendom was de eerste religie die op een geschrift was gebaseerd. Het Oude Testament predikte het monotheïsme en onwrikbare goddelijke wetten. Godinnen en afbeeldingen werden verworpen. Terwijl de religie ook vooruitgang en beschaving bracht, leden velen: echtgenotes, dochters, waarzegsters, koninginnen, artiesten, slavinnen en priesteressen. En voor het eerst in de geschiedenis werd religie een reden om oorlog te voeren.

Een duidelijke illustratie van het effect van het geschreven woord werd zichtbaar door de ontwikkeling van de Griekse stadstaten Athene en Sparta. Beide aanbaden dezelfde goden, beide waren oorlogszuchtig, beide spraken dezelfde taal. Maar Sparta was een militaire samenleving, met weinig behoefte aan literaire ontwikkeling. Het bracht geen enkele toneelschrijver, filosoof of historicus voort wiens woorden of ideeën vandaag de dag nog worden herinnerd. Athene daarentegen produceerde 's werelds grootste concentratie denkers en had wat betreft visuele kunstuitingen een rijke traditie. Men hield van literatuur en schoonheid en droeg vrouwelijke waarden hoog in het vaandel. Alle reden om aan te nemen dat vrouwen in Athene dus beter af waren dan in Sparta. Helaas… Atheense vrouwen werden uitgesloten van onderwijs, regeringszaken en publieke aangelegenheden en in een keurslijf van maagdelijkheid, kuisheid en trouw gedrukt. Maar in Sparta kregen jongens en meisjes hetzelfde onderwijs en deden ook vrouwen aan atletiek. Ook de Middeleeuwen laten zien wat de invloed van het geschreven woord is - of juist het ontbreken ervan. Na de val van het Romeinse Rijk werd Europa ondergedompeld in chaos en geweld. Er volgde een donkere periode, waarin het vermogen om te lezen en schrijven op grote schaal verdween. Ook hier ligt het voor de hand te veronderstellen, dat het in deze tijd bar was gesteld met de vrouwelijke waarden. Maar toen het geschreven woord in de tiende eeuw weer terugkeerde, bleek dat het juist een periode was geweest met een zeldzame gelijkwaardigheid tussen de seksen. Wanneer Johannes Gutenberg in 1454 de drukpers uitvindt, lijkt een verlichte tijd aan te breken. Maar met de opmars van de metalen lettertjes blijkt geen enkel land te kunnen ontsnappen aan verschrikkelijke godsdienstoorlogen. Na de protestantse reformatie volgen in heel Europa gewelddadige religieuze terechtstellingen, een terreurperiode die honderdvijftig jaar zal duren. En hoewel de woorden van Christus bol staan van vrouwelijke waarden, gaat het geweld gewoon door. Eens te meer wordt duidelijk, dat het niet de boodschap is die telt, maar het medium waarmee deze wordt gebracht. Mao's Kleine Rode Boekje en Marx' Communistisch Manifest zijn nog twee voorbeelden van boeken die tot opstand en revolutie leiden. En hoewel het communisme vrouwen vaak onderdrukte, was het hier vooral Moeder Natuur die leed onder de oprukkende industrialisering.

Met de komst van de fotografie, film en de televisie is er sinds begin deze eeuw weer een kentering gaande. Ingrijpende ontdekkingen in de natuurkunde en de psychologie beginnen de tirannie van de linker hersenhelft te ondermijnen. Het beeld krijgt naast het geschreven woord weer een plek en zijn terugkeer valt - toevallig? - ook samen met de eerste golven van vrouwenemancipatie. Ook het protestantisme wordt milder; vrouwen gebruiken lipstick en zelfs mystici putten inspiratie uit dit geloof. Ook vele joden verlaten in deze tijd hun orthodoxe stellingen, terwijl katholieken tegen alle dogma's in de anticonceptiepil omarmen. Na de oorlog wordt de televisie gemeengoed. Onderzoek laat zien, dat de hersengolven van iemand die televisiekijkt totaal anders zijn dan die van dezelfde persoon die een boek leest. Televisiekijken genereert langzame alfa- en thètagolven, die corresponderen met een passieve, ontvangende en contemplatieve geesteshouding. Lezen genereert bètagolven, die ontstaan als iemand zich concentreert op een bepaalde taak. Taakgeörienteerde bètagolven activeren de mannelijke, agressieve kant van de hersenen. Reclame bestaat vooral uit beeld en iedere zichzelf respecterende openbare spreker maakt gebruik van kleurrijke visuals om zijn boodschap duidelijk te maken. De computer is van een veredelde schrijfmachine - waar letters centraal stonden - uitgegroeid tot een multimedia-apparaat, waar icoontjes steeds belangrijker zijn. Shlain is blij met deze ontwikkeling en constateert, dat de mensheid eindelijk op weg is naar een gebalanceerde samenleving, waarin plaats is voor beide hersenhelften. TT