Email   Print

De mystieke vader

De weg van de mysticus is die van verheven stilte en diepe bezinning. Althans, dat is het gangbare beeld. Maar de mysticus kan ook een vader van vier kinderen zijn die te midden van chaos levens betekenis geeft. God tussen spelletjes, huiswerk en afwas: 'Het ouderschap en de mystiek zijn allebei behoorlijk zwaar voor kleine egootjes die alles op hun eigen manier willen.'

Samen met drie andere mannen heb ik een ochtend vrij genomen om in een buurtcafé mochas con latte te drinken en mij met hen te verdiepen in De Zin van het Leven. In een ander tijdsgewricht hadden we wellicht met onze stoel achterover geleund tegen een winkelpui gezeten, de voeten hoog op het houten hekwerk, knabbelend op crackers die net uit een ton waren gepakt en op stukjes kaas gesneden van een groot blok dat op de toonbank binnen ligt en lieten we de wereld langstrekken, terwijl we de grote vragen in dit bestaan overdachten: wat is God, wat is het leven, hoe lang zitten die crackers al in die ton? We nemen deel aan een sociaal ritueel. Zoals apen elkaar vlooien, pulken wij sappige ideeën uit elkaars mentale vacht.
Deze ochtend zijn die ideeën zeer uiteenlopend geweest, maar ten slotte heeft de conversatie zich vernauwd tot wat het wil zeggen om een mystiek gericht leven te leiden. Wat betekent het om mysticus te zijn? We spelen deze vraag met ons vieren een beetje rond en de gebruikelijke beelden die je kan verwachten, komen inderdaad naar voren: een mysticus is iemand die eenwording zoekt met wat heilig is, een mysticus zoekt de kern van de dingen, een mysticus heeft een spiritueel dagritme van gebed, meditatie en bezinning.
Hoe vertrouwd deze beelden ook zijn - of waarschijnlijk omdat ze dat zijn - ik vind ze toch onbevredigend en onvolledig. Ze vertolken niet de rijkdom, intimiteit of natuurlijkheid die ik in mijn eigen leven ervaar. Ze lijken te wijzen op een pad dat te bovenwerelds is, te ver verwijderd van het alledaagse zweet des aanschijns. Er wordt gesuggereerd, dat er een kloof bestaat tussen de mysticus en Liesbeth of Peter van om de hoek, een vlies dat het spirituele scheidt van het wereldse leven. Deze vertrouwde beeldtaal is te vervuld van het stralende en het transcendente. Met name als ouder kan ik er slecht mee uit de voeten. Voordat we echter onze tanden eens goed in dit uitzonderlijk ongrijpbare en dynamische concept kunnen zetten, is het helaas al weer tijd om te gaan. We hebben allemaal afspraken en verplichtingen die op ons wachten, dus zal de oplossing van het vraagstuk moeten wachten tot een volgende keer en het volgende rondje mochas. Maar de kwestie is voor mij erg nuttig, als ik eenmaal thuis ben en doorga met het schrijven aan dit boek. Want als je wilt kijken naar de overeenkomsten tussen een ouder en een mysticus, en andersom, als een hulpmiddel om dieper gelegen facetten van zowel het mystieke als het ouderlijke bestaan toe te lichten, is de vraag wat een mysticus is en zoal uitvoert - wat precies iemand tot mysticus maakt - bijzonder van toepassing.
Het woord zelf verschaft ons geen simpele aanwijzingen. Een schrijver schrijft. Een loodgieter giet lood. Een onderwijzer onderwijst. En een mysticus myst? Dat klinkt als een computerspelletje of een zicht van vijftig meter in de zeventiende eeuw. Maar zowel 'mysticus' als 'mysterie' komen van dezelfde Griekse stam myst, die verwijst naar de inwijding in de 'mysteriën', de geheime leer over het wezen van de mensheid en wat zich afspeelt in het hart van de Griekse religie. In die betekenis is de mysticus iemand die een dieper inzicht in de werkelijkheid wil verwerven, iemand op zoek naar de kern van de wijsheid en de waarheid. Van daar is het niet zo'n grote sprong naar de meest gangbare definitie van een mysticus als iemand die streeft naar eenwording en communie met God, die tenslotte de bron, de waarheid, en de kern van alle dingen is.
Hoe men echter te werk gaat bij dit zoeken hangt sterk af van de definitie die men hanteert voor God, communie, waarheid en de kern. In de historie van deze pogingen hebben mystici hun innerlijke vaardigheden op net zo'n gevarieerde manier ontwikkeld als mensen dat bij elke andere bezigheid plegen te doen. Sommigen werden heremiet en kluizenaar en leefden ver weg van de verleidingen van het dagelijks leven, terwijl anderen een gezin met kinderen hadden. Sommigen beschouwden het leven in alle rust, anderen waren leraar, maatschappelijk en politiek activist, en bestuurder. Sommigen hebben getracht aan de aarde te ontsnappen, anderen hebben de wereld in hun armen gesloten en zagen die als het lichaam van de Geliefde. Sommigen hebben eenwording met God gezocht door middel van gebed en toewijding, anderen deden dit via studie, relaties, sport, werk en dienstbaarheid.
Om de zaak nog ingewikkelder te maken, wordt de term 'mysticus' ook toegepast op elke persoon die zich inlaat met bezigheden van metafysische aard. Zo verscheen er bijvoorbeeld recentelijk een boek, The Executive Mystic, dat in feite technieken beschrijft om je intuïtieve en psychologische kennis tot grotere bloei te brengen en eenvoudige, mensvriendelijke magische rituelen onderwijst waarmee je je zakelijke slagvaardigheid kunt uitbouwen. Maar de lezer vindt nergens in dit werk enige vermelding van God, communie, gebed, comtemplatie, het loslaten van het ego of het overstijgen van de persoonlijke verlangens in het zoeken naar eenwording met het heilige - stuk voor stuk traditionele elementen in de klassieke mystiek.
En zo kan de ene persoon de mystiek omschrijven als een stelsel van nuchtere, praktische en effectieve gereedschappen waarmee de klus kan worden geklaard en zakelijk succes binnen bereik komt, terwijl voor de ander mystiek hoe dan ook smaakt naar vaagheid, bijgeloof, bovenwerelds gedoe en een onrealistische, onverantwoordelijke, ins Blaue hinein manier van denken - of niet denken, hoe je het maar wilt zien. Op een conferentie werd ik eens apart genomen door een protestantse dominee die me een vriendelijk advies wilde geven, namelijk dat ik mezelf geen mysticus moest noemen omdat ik mezelf daar onrecht mee deed. 'David, je bent veel te pienter en praktisch om jezelf te besmetten met het imago van mystiek', zei hij tegen me. 'Je geeft de mensen een verkeerde indruk van jezelf.' Ik waardeerde zijn goede bedoelingen en bezorgdheid, maar zoals u kunt lezen, heb ik zijn raad nog steeds niet opgevolgd. Als de mysticus binnen onze cultuur dus afwisselend kan worden gezien als een religieuze buitenstaander die ergens ver weg in een klooster zit weggeborgen, een invloedrijke tovermanager met zakelijk succes dankzij zijn psychische vermogens, of een misleide sukkel die niet van deze wereld is, waar blijft iemand als ik dan, die bij geen van deze clichés past, en die, als iemand hem vraagt wat hij doet in het leven, antwoordt: 'Ik ben vader'?
Wat voer ik uit, op persoonlijk niveau, om de bewering te kunnen staven dat ik mysticus ben? Streef ik naar eenwording met wat heilig is? Jawel, maar ik zoek net zo goed inmenging en bemoeienis met de wereld, want voor mij is het heilige overal aanwezig. Heb ik ontzag voor de spirituele kant van het leven? Zeker, maar ik eerbiedig ook vlees en bloed, aarde en gras. Het leven is een vorm van energie die reikt van de hemel tot hier op aarde en van de zolen van mijn voeten tot de kruin van mijn ziel, en bovendien naar buiten, de wereld in. Waarom zou je een deel ervan voortrekken en de rest negeren? Ik verleen evenveel gewicht aan de sprankelende energie van de geest als aan het sappige groen van het leven. Breng ik mijn leven door in afzondering en beschouwing, gebed en stilte? Met vier kinderen? Dacht het niet! Niettemin reserveer ik dagelijks even een momentje om af te stemmen op en te luisteren naar mijn innerlijke zelf en hoe dat zich verstaat met een wijder universum en om me bewust te zijn van het heilige in dat ogenblik. Zoek ik naar wijsheid? Reken maar, als vader zijnde. Ik kan alle wijsheid gebruiken waar ik mijn hand op kan leggen. En wat betreft inwijding in de mysteriën van de mensheid, zou ik af en toe dolgraag willen snappen wat er rondgaat in het hoofd van mijn kinderen!
Hoewel ik dus - kort samengevat - mijn stille minuten ken van rust en meditatie, belijd ik voornamelijk een bezig soort mystiek, waarbij ik zoek naar de liefde in stilte en de energie van verrukking en medeleven midden tijdens het klaarmaken van de lunch, autoritjes delen met kennissen, helpen met huiswerk, afwassen en spelletjes doen. Uiteraard doen bijna alle ouders dat. Het mystieke ezelsbruggetje is om al deze bezigheden te zien als gevat in een veel groter netwerk, als een lappendeken waarin elk vierkantje op zichzelf staat, terwijl ze allemaal verbonden zijn tot iets warms en koesterends. Een mysticus wil vooral dingen verbinden. Hij of zij slaat een brug tussen verschillende werelden, het contactpunt waar geest en materie elkaar treffen in een uitbarsting van vreugde en gezamenlijke creativiteit, of in een diepgaand inzicht en begrip. Een mysticus vormt het membraan tussen de werelden van het heilige en het alledaagse, met respect voor beide kanten en ruimte, zodat liefde en voedzame kost tussen hen heen en weer kan stromen, tot wederzijds welzijn. Een mysticus maakt brokstukken tot een geheel, onderdelen tot een patroon en verbindt deze met het grote achterliggende geheel of patroon dat ik De Geliefde noem. En de gereedschappen waarmee dat kan, zijn stemmingen van oplettendheid, medeleven, respect en verrukking - gereedschappen waarmee ouders zeer vertrouwd zijn.
Een mysticus vergeet niet. Het ligt voor de hand om halverwege een doorsnee-dag je taken op een automatische, halfbewuste manier te gaan uitvoeren, om toe te staan dat elke gebeurtenis geen verbinding meer legt met welk groter geheel dan ook. Onze kinderen zitten op drie verschillende scholen en we doen mee met een aparte carpool naar elke school op verschillende dagen. Ik heb meer dan eens tot mijn schaamte ontdekt, dat ik per ongeluk een groepje kinderen naar de verkeerde school aan het brengen was, omdat ik gewoon het voorbeeld van de vorige dag volgde. Ik raakte de connectie kwijt, iets dat maar al te gauw gebeurt in het hoge tempo van onze cultuur. Ik was vergeten dat ik mysticus was!
Als je de patronen en het samenhangend geheel van je leven in het vizier houdt, ben je maar één stap verwijderd van het verruimen van die blik, zodat je ziet en je herinnert hoe verbonden je bent met het grotere geheel van het heilige, het grotere patroon van al het leven. En als je die ruimere zienswijze kunt oproepen, valt ineens alles op zijn plek. Midden tijdens de drukste bezigheden kun je je ontspannen - en als dat gebeurt, komen liefde en energie vanzelf los.
De traditionele definitie van een mysticus is iemand die eenwording met God zoekt. Maar wat mij betreft, is dat pas de eerste stap. Want zoals ik het ervaar, is die communie niet het loslaten van het zelf, maar het volgieten van dat zelf tot het overstroomt. Je wordt een vat boordevol liefde en verrukking, een beker waaruit anderen mogen drinken. Dit delen is voor mij een essentiële mystieke handeling. Dat doet een mysticus, terwijl hij midden in het leven staat, net als een schrijver schrijft of een loodgieter lood giet. Een mysticus voorziet in liefde en plezier, scheppingskracht en medeleven, eerbied en verbintenis bij activiteiten, plekken en mensen in zijn omgeving en laat die impulsen voortvloeien uit de kracht en helderheid die het gevolg zijn van zijn innerlijke verbondenheid. Deze stroom kan indien nodig een krachtige, ingrijpende, helende uitbarsting van energie zijn, maar vaker is het een gewaarwording van vrede, kalmte en een stemming van goede wil, die een bepaalde situatie kan vervullen als een zachtmoedige mist. Wat me er uiteindelijk toch toe brengt, dat een mysticus wel degelijk kan mysten.
Is het makkelijk te doen? Ongeveer net zo makkelijk als een kind opvoeden. Dat wil zeggen: helemaal niet, en toch wel. Ouder zijn is de meest lastige, veeleisende, frustrerende, angstaanjagende, betoverende, uitputtende en opwindende klus die ik me voor kan stellen. Het ouderschap neemt je vrij regelmatig mee tot aan de rand en vraagt dan of je nog een stapje verder wilt gaan, net zoals God een mysticus naar de rand brengt, en dan nog iets verder. Het ouderschap en de mystiek zijn allebei behoorlijk zwaar voor kleine egootjes die alles op hun eigen manier willen. Ze stellen beide hoge eisen aan je geestelijke rijpheid. Ze eisen beide tijd en aandacht. Ze vragen beide dat je dingen leert, dat je verandert en groeit en dat zijn niet altijd onze favoriete opgaven. Maar bij de geboorte van elk van mijn kinderen was ik vol van een liefde die me deed geloven dat ik elk probleem aankon dat zich maar voordeed. En al die jaren heb ik, gedreven door die liefde, het ouderschap met al zijn moeilijkheden en inspanningen nog steeds als wonderlijk moeiteloos ervaren - of misschien heb ik, als een jogger die de zogeheten 'zone' bereikt, een natuurlijke gang in mijn vaderschap te pakken die me kracht geeft en het allemaal simpel laat lijken. Het heeft een natuurlijkheid, zelfs een eenvoud, die me laat doorzetten. Die natuurlijkheid berust op simpele bezigheden als aandacht schenken, beschikbaar zijn, delen in vreugde, luisteren, respecteren, liefhebben en deelnemen. Hetzelfde gaat tot nu toe op voor mijn bestaan als mysticus. Er is een tendens binnen onze cultuur om een verbintenis met het heilige te beschouwen als de gouden medaille aan het slot van een spiritueel soort Olympische Spelen, een verbluffend bewijs van innerlijke lenigheid. Maar het zijn diezelfde simpele bezigheden die ons toegankelijk maken voor dat soort verbintenis: aandachtig zijn, open en beschikbaar, delen in de vreugde, en in het leven zelf. Het heilige houdt zich niet op in een of ander oneindig ver verwijderd sterrenstelsel of aan het slot van een lang, uitputtend leven vol religieuze en metafysische inspanningen. Het is net zo dichtbij als dingen die ons plezier schenken, en een gevoel van welbehagen en liefde. Net zo dicht als wat ons openstelt voor nieuwe inzichten en begrip, zelfs als zo'n doorkijkje in het begin wel pijnlijk kan zijn. Zo dicht als wat ons met leven beroert en ons vitaliteit geeft. Zo dicht als een blauwe hemel, de glimlach van een geliefde, het geschater van een kind, een veeleisende taak, de noden van iemand anders.
Een kind komt volkomen natuurlijk bij ons, geboren uit een daad van groot genot, intimiteit en liefde. God komt op een eendere manier tot ons in de intimiteit en het genoegen dat het leven in zich bergt. Een kind maken en een verbintenis met God aangaan is eenvoudig, als we openstaan voor de dingen die een natuurlijke loop kennen. De echte opgave komt daarna pas - het verdiepen van de relatie en het voldoen aan de verantwoordelijkheden die ermee samenhangen, tegelijk met de kansen voor innerlijke groei, verandering en gedeelde creativiteit. Dit geldt voor elke relatie, die van een man en zijn vrouw, een ouder en zijn kind, of een ziel en de Geliefde. Zulke relaties een invulling geven, daar draait het allemaal om als je een ouder of een mysticus bent. Maar of we nou ouderen of mysten, ze vinden allebei hun wortels in de liefde.