Email   Print

De brave burger krijgt betaald

Beloning stimuleert goed gedrag.

Goed gedrag beloont zichzelf. Het zou een spreuk kunnen zijn op een tegeltje aan de muur. Maar met goed gedrag is misschien wel hetzelfde aan de hand als met tegeltjes aan de muur: beide zijn minder populair geworden. Wie helpt nog dat oude vrouwtje de straat oversteken? In Japan is er nu het Heaven's Passport, een boekje waarin je een wens opschrijft die zou uitkomen als je honderd goede daden verricht. Voor iedere vriendelijke handeling mag je een sticker toevoegen in het document dat met een naamsregistratie en foto officieel aandoet. Het is bedoeld om kinderen en tieners op het juiste spoor te zetten, om zo een weg te banen naar een behulpzame samenleving. Het succes is groot. Meer dan honderdduizend paspoorten zijn inmiddels verkocht. Tienerbladen hebben het kleinood uitgeroepen tot het belangrijkste trendartikel. Je zou haast kunnen zeggen: kinderen doen een moord voor een goede daad. Is dit een goede manier om kinderen te stimuleren tot goed gedrag, vraagt The Christian Science Monitor (11 juni 1999) zich af. Moet je iets terugverwachten als je iets voor een ander doet? Een plaats aanbieden in de tram is toch zeker geen ruilmiddel? Zo eenvoudig is het niet helemaal. Altruïsme en vrijwilligerswerk zitten niet diep geworteld in de Japanse cultuur. Een paspoort kan als een legitieme reden worden gezien iemand te helpen. Het zou een ontsnappingspoging kunnen zijn uit een wereld met een ander waardesysteem. Uitvinder Ryuichi Okita, zelf pas afgestudeerd, reageert in het weekblad: 'Ik wil de mensen laten zien dat het cool is om aardig te zijn. Ik weet niet of een spel een effectieve manier is om mensen aan te moedigen goed te zijn, maar het maakt het in ieder geval een stuk leuker.'

In de Verenigde Staten loopt een aantal vergelijkbare projecten, maar vanuit een andere visie. Daar worden mensen beloond als ze géén verkeerde dingen doen. Het gaat om ex-drugsgebruikers die meer dan duizend dollar kunnen ontvangen als ze twaalf weken achtereen urinemonsters inleveren waar geen spoortje cocaïne inzit. Het geld krijgen ze in de vorm van bonnen voor eten, kleren en andere goederen. Waar voorlichting en waarschuwingen falen, kan geld ons gedrag doen verbeteren, schrijft New Scientist (19 juni 1999) hierover. Geld spreekt namelijk de taal van iedereen. De Amerikaanse regering heeft van dit systeem al gebruikgemaakt om het autoverkeer tussen thuis en werk te verminderen. Werknemers die met het openbaar vervoer reizen of een auto delen, krijgen via hun werkgever een beloning hiervoor. Naast de morele bezwaren die je hiertegen zou kunnen hebben, ziet het tijdschrift nog een probleem: de belastingbetaler zou kunnen opdraaien voor het misbruik dat deze regels ongetwijfeld zullen uitlokken.

Bij eenvoudig goed gedrag is individueel belonen zeer effectief, interpreteert Psychologie Magazine (juni 1999) een proefschrift naar beloning en rijgedrag. Het personeel van het ministerie van Defensie werd beloond voor het dragen van autogordels. Het resultaat was, dat de gordel ongeveer twaalf procent vaker werd gebruikt. Toen de beloningscampagne werd stopgezet, waren er meer gordeldragers dan daarvóór. Zo kan geld, vaak gezien als de wortel van het kwaad, zich ontpoppen als een bron van het goede. MV