Email   Print

Dat is even slikken

De epidemie van onwenselijk gedrag.

Het debat over de 'maakbare samenleving' heeft de afgelopen jaren een wending genomen en lijkt het werkveld te zijn geworden van genetici en ethici. De eerste partij zoekt onwenselijk gedrag als criminaliteit, in de codes van het DNA, waarbij een roep klinkt om de genen die dit veroorzaken te manipuleren. Ethici zetten daar hun vraagtekens bij. Moet gewenst gedrag worden gezien als normaal? Is het geoorloofd cultureel bepaalde waarden als inherent menselijke eigenschappen te zien? Over de hoofden van de deelnemers aan dit debat hebben medische wetenschappers en farmaceuten zich in stilte op de markt gemengd om ongewenst gedrag tegen te gaan met medicijnen. Voor beide groepen een geraffineerde methode hun ontdekkingen en pillen te verkopen. Sinds een aantal maanden geldt in de Amerikaanse dokterspraktijken een modieuze diagnose: 'chronische mentale stoornis', een nieuwe naam voor sociale fobieën, zoals extreme verlegenheid. Artsen en farmaceutische bedrijven verspreiden het slechte nieuws dat sociale fobieën om zich heen grijpen - een op de acht mensen zou er last van hebben en een epidemie is op komst - om er het goede nieuws aan toe te voegen: het is te bestrijden met medicijnen. Volgens The New Republic (2 augustus 1999), die deze ontwikkeling nauwlettend heeft gevolgd, is de boodschap deze: als u verlegen bent en moeite heeft vrienden te maken of voor een groot publiek te spreken, bent u anders dan anderen en moet u pillen slikken. Half mei bracht pillenfabrikant SmithKline het nieuwe Paxil op de markt, vergelijkbaar met het antidepressiemiddel Prozac. De lancering ervan werd gevolgd door een campagne van non-profitorganisaties - medegefinancierd door SmithKline - die het publiek moest doordringen van de ernst van een sociale fobie. De media doken er bovenop, mensen herkenden zich in een aantal uitingen van een fobie en aldus werd een hype geboren.

'Stoornissen' als sociale fobieën ontstaan niet zomaar, onmiddellijk en volledig gevormd met een eenduidig beeld van symptomen. Voordat een sociale fobie haar debuut maakt op de markt van de medicijnen, wordt intensief onderzoek gedaan naar de criteria waaraan iemand moet voldoen om voor deze medicijnen in aanmerking te komen. Hoe soepeler de criteria, des temeer mensen wetenschappelijk worden aangemerkt als 'sociaal fobisch', des temeer medicijnen worden verkocht. En, gaat The New Republic verder, hoe meer mensen 'sociaal fobisch' blijken te zijn, des temeer subsidie kan worden gekregen voor nóg meer onderzoek. Twintig jaar geleden was er van een sociale fobie sprake, als iemand 'extreem bang' was te worden beoordeeld door anderen, of zich te gedragen op een manier die anderen belachelijk zouden maken. Het ging om een angst voor één enkele activiteit, zoals schrijven of spreken in het openbaar. Hooguit twee tot drie procent zou sociaal fobisch zijn. Inmiddels is dat opgelopen tot dertien procent, dankzij de opgerekte criteria. De grens tussen verlegenheid en mentale ziekte is een kwestie geworden van wat individuen beschouwen als 'merkbare kwelling'. De suggestie dat een 'epidemie' op komst is, die met alle mogelijke middelen moet worden tegengehouden, besluit The New Republic, is opnieuw een teken dat gewenst gedrag wordt afgeschilderd als normaal en dat iedere afwijking hiervan moet worden bestreden. Een samenleving die vermaakt wil worden door op televisie te kijken naar assertievelingen die hun privé-leven onbeschaamd uit de doeken doen en met stoelen naar elkaar gooien, is uitgekeken op verlegen mensen en zal vroeg of laat druk op hen uitoefenen, opdat ze zich zullen aanpassen. Het blad verzet zich tegen deze tendens. Eigenschappen van mensen moeten niet worden gemanipuleerd. De weg naar een wereld met gelijke mensen is een dwaalroute.

Iets dergelijks is volgens Tikkun (juli/augustus 1999) aan de hand met de aandachtstekortstoornis ADHD, Attention Deficit/Hyperactivity Disorder. Ook hier heeft een club van wetenschappers - in dit geval met name genetici - zich gekeerd tegen mensen met deze stoornis. Volwassenen met ADHD zou zelfs worden afgeraden kinderen te krijgen om maar niet de 'verkeerde genen' door te geven. Ook zijn hyperactieve kinderen op medicatie gezet om ze rustig te houden en zijn zelfs pillen ontwikkeld die moeten voorkomen dat kinderen ADHD zullen ontwikkelen. Opnieuw gaat het om het tegengaan van onwenselijk gedrag. Jongeren die urenlang in een klaslokaal stil kunnen zitten en later als volwassenen urenlang kunnen werken achter de lopende band of aan een bureau, jaar na jaar: dát is de norm in westerse samenlevingen. Psychologische onderzoeken waarin ADHD-kinderen worden getest tegen 'normale' kinderen, gaan dan ook over waarden als concentratievermogen en leersnelheid, die in ons westers denken als wenselijk worden beschouwd. Geen onderzoeker komt op het idee deze twee groepen tegen elkaar te testen op het vermogen computerspelletjes te spelen of uit te blinken op een skatebaan. Is het niet wonderlijk, vraagt Tikkun zich af, dat er geen diagnose als 'creativiteitstekortstoornis' bestaat? Het beeld van de ADHD'er die weinig succesvol is in de samenleving, blijft overeind staan, doordat de psychiatrie zich nu eenmaal niet bezighoudt met mensen die 'normaal' functioneren in de samenleving. Hyperactieve kinderen die op school goede rapporten halen of uitblinken in artistieke uitingen, blijven buiten de onderzoeken, ook al doordat zij geen afnemers van de medicijnen zijn. Te vaak wordt gedacht, meent Tikkun, dat als wij nu maar die wildebrassen kwijt zouden zijn, wij tenminste een beschaafd leven zullen leiden. Geen hyperactievelingen meer, geen verlegen mensen meer: de weg wordt vrijgemaakt naar een brave new world. MV