Email   Print

Apotheek van de toekomst

De oceaan is een chemische fabriek.

Sedert een schimmel in 1928 het raam van Alexander Fleming binnenwaaide, per ongeluk op een petrischaaltje belandde en daar een bacteriekolonie om zeep hielp - de ontdekking van penicilline - zijn wetenschappers op steeds exotischer locaties op zoek naar de volgende generatie antibiotica: in moerassen, chemische dumps, septische tanks en sinds kort in zee. Vooral de wereldzeeën - inmiddels omgedoopt tot 'de apotheek van het nieuwe millennium' - bieden veel mogelijkheden. Het is eigenlijk wonderlijk, dat we niet veel eerder de diepte indoken: de oceaan beslaat zeventig procent van het aardoppervlak en bevat vele -meer dan de helft! - organismen die op land niet te vinden zijn. Onder het wateroppervlak zijn hele bossen - bizarre roodachtige, bruine en groene gewassen, soms wel zestig meter lang. Driekwart van de plantengroei op aarde bevindt zich onder de zeespiegel. We moeten dus gaan duiken. De tijd dat we een willekeurig bos binnenliepen, wat aarde op een schaaltje schepten, het geheel onder de microscoop legden om vervolgens micro-organismen te vinden die allerlei veelbelovende stofjes maakten - zoals streptomycine, actinomycine of vancomycine - is voorbij. Van alles wat we nu vinden, is 98 procent al eerder gevonden en getest. Een zorgelijke ontwikkeling als je bedenkt, dat de resistentie tegen onze huidige medicijnen snel toeneemt. Vandaar dat de zeebodem in Californië al vanaf de jaren tachtig wordt afgestruind op zoek naar nieuwe middelen. Het resultaat lijkt veelbelovend: uit exotische zeeveren destilleren wetenschappers een stofje dat zwellingen tegengaat, in koralen vindt men een goedje dat de celdeling in kankercellen tegengaat en uit schimmels van zeegrassen maakt men virusdodende eiwitten. De lijst van de National Cancer Institute's Natural Products Branch waarop nieuwe potentiële geneesmiddelen tegen kanker zijn te vinden, bevat meer middelen uit de oceaan dan van het land.

Sommige stoffen zijn al uit en te na onderzocht. In Discover (maart 1999) vertelt biologe Hélène Vervoort hoe ze onlangs een groene sliert opdook. Toen ze de plant trots aan boord hees, was een gezamenlijk 'oh nee, niet weer dat groene ding' haar deel. Harde koralen schijnen ook niet veel soeps te zijn. Onderzoekers zijn vooral op zoek naar organismen die chemicaliën - en niet hun harde pantser - gebruiken om zich te verdedigen. Organismen waar geen algen en bacteriën op groeien, trekken vooralsnog de aandacht. Blijkbaar produceren zij stoffen die hen schoon houden. Ook dieren die er eetbaar uitzien, maar toch niet worden aangevallen, zijn interessant. De vele gif- en lokstoffen die planten en dieren uitscheiden, maken de oceaan tot een ware chemische fabriek. Vooral in de drukbewoonde - moordende concurrentie, dus - koraalriffen wordt driftig van alle mogelijke gifstoffen gebruikgemaakt. Het blad Natur (juli 1999) bericht over koralen die zichzelf niet kunnen verdedigen, maar daartoe onderdak bieden aan gastdieren die dat wél kunnen. Maar ook in de Noordzee, de Waddenzee en zelfs in de koude Poolzeeën wordt naar potentiële medicijnen gezocht. Enkele jaren geleden ontdekten wetenschappers een spons - liefdevol 'gele slijm' genoemd - die een stofje produceert dat kankergroei tegengaat. Maar om driehonderd milligram van het stofje te kunnen testen, hadden de onderzoekers een ton gele slijm nodig. Het Amerikaanse National Cancer Institute besloot tot een advertentie met de wervende tekst 'Help! Waar kunnen we meer gele slijm vinden?' Nieuw-Zeeland, dus. Inmiddels wordt de spons in Wellington Harbor gekweekt. Een ander veelbelovend middel is bryostatin 1, gemaakt door een plant die Bugula wordt genoemd en vrijwel overal in ondiep water groeit. Er wordt nu driftig mee geëxperimenteerd om alles van leukemie tot nierkanker te behandelen. Maar ondanks de recente vooruitgang verkoopt de apotheker nog geen pilletjes uit de zee. Wél zijn er zo'n tweehonderd patenten afgegeven, vrijwel allemaal in de Verenigde Staten en Japan. Je weet maar nooit… TT