Email   Print

Ego BV heeft een anker nodig

Verantwoord ondernemen is een modieus begrip, een thema van congressen en mission statements. Maar het begrip is vaak nog op zoek naar inhoud. Ter inspiratie biedt Ode aan het werk een serie visies op de nieuwe rol voor een onderneming binnen de maatschappij. Aflevering 1: Kalle Lasn, oprichter van Adbusters, een beweging die cultuur en bedrijf kritisch volgt en alternatieven wil bieden.

Een groot bedrijf heeft geen hart, geen ziel, geen moraal. Het kan geen pijn voelen. Je kan er niet mee in discussie gaan. Dat komt, doordat een bedrijf geen levend wezen is, maar een proces - een doelmatige manier om inkomsten te verwerven. Het ontleent zijn energie aan dingen van buiten - kapitaal, arbeid, ruwe materialen - en laat die op allerlei manieren van gedaante veranderen. Om in 'leven' te kunnen blijven, moet het slechts aan één voorwaarde voldoen: op langere termijn dient het inkomen ten minste gelijk te zijn aan de uitgaven. Zolang dit het geval is, kan het eeuwig blijven bestaan.
Als een bedrijf mensen kwetst of schade toebrengt aan het milieu, voelt het geen verdriet of spijt, omdat het van nature niet in staat is tot dergelijke gevoelens. (Het biedt wel eens excuses aan, maar dat is geen wroeging - dat is reclame.) De boeddhistische geleerde David Loy van de Bunkyo Universiteit in Tokyo formuleert het als volgt: 'Een onderneming kan niet lachen of huilen. Zij kan niet van de wereld genieten of meelijden met diezelfde wereld. En bovenal kan een onderneming niet liefhebben.' Dat komt, doordat bedrijven juridische bedenksels zijn. Hun 'lichaam' is niets meer dan een rechtskundig bouwwerk en dat is de reden, aldus Loy, dat ze zo gevaarlijk zijn. 'Ze zijn bij uitstek niet direct verankerd in de Aarde en de wezens die daarop leven, in de genoegens en taken die te maken hebben met het gegeven dat je een voortbrengsel van de Aarde bent.' Bedrijven zijn in de meest letterlijke en ijzingwekkende betekenis van het woord 'emotieloos'.

We verketteren bedrijven vanwege hun compromisloos najagen van groei, macht en rijkdom. Terwijl ze daarmee alleen maar hun genetische opdracht uitvoeren. Dat is namelijk precies waarvoor ze zijn ontworpen - door ons. Proberen om een bedrijf een heropvoeding te geven, druk uit te oefenen om het zich fatsoenlijk te laten gedragen, is een dwaze onderneming. De enige manier om het gedrag van een bedrijf te veranderen is het een nieuwe code te verschaffen, de vergunningen opnieuw vast te stellen, een herprogrammering. Wanneer een bedrijf als General Electric, Exxon, Union Carbide of Philip Morris de wet overtreedt, een milieuramp veroorzaakt of op een andere manier het algemeen belang ondergraaft, is het gebruikelijke eindresultaat dat er weinig opvallends gebeurt. Het bedrijf kan gedwongen worden om een boete te betalen, de veiligheidsvoorschriften aan te passen, een boycot te verduren. In het ergste geval - en dit gebeurt maar heel zelden - wordt er een faillissement afgedwongen. De aandeelhouders raken geld kwijt en de werknemers hun baan. Maar doorgaans schakelen de aandeelhouders over op andere investeringen en de managers vinden wel weer ergens anders emplooi. Goed beschouwd zijn het vaak de gemeenschap en de werknemers die er het meest onder lijden als een bedrijf de geest geeft.

Als er nu eens andere, ernstigere gevolgen mogelijk waren, die de verantwoordelijkheid daar legden waar die thuishoort? Als elke aandeelhouder persoonlijk verantwoordelijk en aansprakelijk zou zijn voor 'onvoorziene schade' aan niet-betrokken mensen of vernieling van het milieu? Waarom zou dat niet kunnen? Als je aandeelhouder bent, dus mede-eigenaar van een groot bedrijf, en je profiteert van de winsten als de zaken goed gaan, waarom zou je dan niet aansprakelijk worden gesteld voor datzelfde bedrijf als er een strafrechtelijke vervolging wordt ingesteld?
Als we de bepalingen van het bedrijfsrecht zo herschreven, dat elke aandeelhouder een deel van de verantwoordelijkheid op zich moet nemen, zouden de financiële markten onmiddellijk een ingrijpende verandering ondergaan. Er zouden veel minder aandelen worden verhandeld. In plaats van eenvoudigweg de lucratiefste geldpomp te kiezen, zou die toekomstige aandeelhouder de achtergronden van een bedrijf waarin hij wil investeren, zorgvuldig onderzoeken. Ze zouden ervoor terugschrikken om aandelen te kopen in Philip Morris, R.J. Reynolds of Monsanto. Veel te link. Ze zouden dienstverlenende bedrijven nemen met een goede reputatie op milieugebied. Ze zouden multinationals mijden die gebruik maken van kinderarbeid en het arbeidsrecht schenden in verre buitenlanden. De aandeelhouders zouden met andere woorden worden verankerd - worden gedwongen tot een morele benadering en verantwoordelijkheid. De aandelenbeurs zou niet langer een soort casino zijn. De hele cultuur van ons bedrijfsleven zou danig moeten kantelen.

We hebben een enorme vergissing begaan, toen we besloten dat aandeelhouders wettelijke aansprakelijkheid van zich af konden schudden. Maar het is niet te laat om die fout te herstellen. Wij hebben met z'n allen de vennootschap als rechtspersoon ingevoerd, met regels voor het verkrijgen van aandelen, en nu dienen we die regels met z'n allen te wijzigen. En dezelfde aanpak kan worden toegepast op misdrijven, gepleegd door grote firma's. Als een persoon een ernstig misdrijf begaat - gepakt wordt bij de invoer van cocaïne of na een gewapende overval - dan deelt de samenleving strenge straffen uit. De dader verliest automatisch zijn politieke rechten - om te stemmen en een officieel ambt te bekleden - en als het misdrijf zwaar genoeg is, verdwijnt hij achter de tralies. Als hij de gevangenis uitkomt, is hij voor het leven getekend. Werkgevers zullen hem niet aannemen. Mensen die zijn achtergrond kennen, zullen hem nooit vertrouwen. Hij kan niet zomaar gaan en staan waar hij wil. Hij is een paria geworden.
Vergelijk dat eens met het ergste dat een bedrijf kan overkomen, dat wordt betrapt op een flagrante wetsovertreding. De publieke opinie is zeer verontwaardigd. De president-directeur wordt ontslagen. In de raad van bestuur rommelt het een tijdje flink. Het bedrijf wordt voor de rechter gesleept en moet een heleboel geld betalen. Maar het komt erop neer, dat de managers van een bedrijf dat niet deugt zich weinig zorgen hoeven te maken. De kans dat ze in de gevangenis terechtkomen, is vrijwel nihil. En de firma zelf verliest geen van de maatschappelijke of wettelijke rechten tot bedrijfsvoering, lobbyen in de politiek of deelnemen aan besluitvorming. Het bedrijf neemt een nieuwe directeur aan, betaalt de boete en begint een publiciteitscampagne om het vertrouwen van het publiek terug te winnen. Doorgaans wordt dit beschouwd als niet meer dan het risico van het zakendoen. Daarom kunnen de managers van perfide bedrijven als Philip Morris straffeloos jaar na jaar na jaar tegen ons blijven liegen, informatie achterhouden en op andere manieren de wet aan hun laars lappen. Ze hoeven geen vergelding te vrezen.
We moeten een manier verzinnen om ze vrees aan te jagen. We moeten een nieuw en strenger bedrijfsrecht invoeren, dat malafide ondernemingen aan vervolging blootstelt. Overtreders die in herhaling vervallen, moet een bepaald aantal jaren worden verboden om zaken te doen met de nationale overheid. Ze zouden niet langer in aanmerking dienen te komen voor staatscontracten en licenties voor televisiezenders. Het moet ze niet worden toegestaan om campagnes van politici te financieren of te lobbyen binnen de politiek en ze zouden net als individuele misdadigers hun wettelijke rechten moeten verspelen.

We moeten het vennootschapsrecht zodanig herschrijven, dat van een bedrijf dat herhaaldelijk wordt betrapt op het opzettelijk storten van giftig afval, het vervuilen van oppervlaktewater, het overtreden van de milieuwetgeving, het in gevaar brengen van werknemers, klanten of mensen die in de buurt van hun fabrieken wonen, zich schuldig maken aan illegale prijsafspraken, hun klanten oplichten, of zeer belangrijke informatie achterhouden, automatisch de vergunning wordt ingetrokken, het bedrijfskapitaal te gelde wordt gemaakt en deze som wordt gestort in een omvangrijk fonds ten behoeve van de slachtoffers. Momenteel is er een ontwikkeling gaande, waarbij de vergunningen van Amerikaanse bedrijven tegen het licht worden gehouden. Die handelwijze vormt een voorbeeld voor anderen - waar ook ter wereld - die begrijpen hoe nodig het is om de macht van de grote bedrijven in te perken. Inwoners van steden gaan in publieke debatten en vergaderingen op het gemeentehuis beslissen welke rol ze de grote bedrijven willen laten spelen binnen hun gemeenschap. Iets dergelijks vond al eerder plaats. Het Hooggerechtshof van de Verenigde Staten besliste in 1886 in de zaak van 'Santa Clara County tegen de Southern Pacific Railroad', dat bedrijven 'natuurlijke rechtspersonen' waren volgens de Amerikaanse grondwet. Plotseling kwamen de bedrijven in ons midden 'tot leven' en genoten ze dezelfde rechten en vrijheden als wij hebben, de burgers die ze lieten ontstaan. Een van de doelstellingen op lange termijn waarmee kritische dwarsliggers zo hoog mogelijk mikken, is een nieuwe behandeling van deze kwestie, herziening van het vonnis en daarmee de zekerheid dat Ego BV nooit meer zijn kop opsteekt in onze samenleving. Dat wordt een langgerekte en meedogenloze strijd om de ziel van Amerika en de uitkomst staat bij lange na niet vast. Zal Amerika zich in de volgende eeuw ontwikkelen tot een vooruitstrevende democratie of tot een nog sterker verschanste bedrijfsstaat? En welk voorbeeld zal het land geven aan de rest van de wereldwijde handelssfeer? Zal een steeds groter deel van de wereldeconomie centraal worden geleid door kolossale moederbedrijven die de aardbol omspannen? Gaan we leven en werken op de Planeet Aarde, of op de Planeet BV? De enige manier om dit tweede, nachtmerrieachtige scenario te ontlopen, is wanneer mensen gaan nadenken en zich gedragen als onafhankelijke burgers met onvervreemdbare rechten.

Met toestemming bewerkt en overgenomen van The Ecologist mei/juni 1999