Email   Print

Spirituele politiek

De stap van persoonlijke groei naar maatschappelijke verandering.

Spirituele groei staat steeds nadrukkelijker op steeds meer individuele agenda's. Mensen gaan op zoek naar een innerlijk leven en ontdekken daarin een nieuw soort van vervulling. Kenmerkend voor deze ontwikkeling is het individuele proces. Waar eerder deze eeuw de massa hand in hand op weg ging voor de emancipatie van arbeiders en vrouwen, gaan mensen nu één voor één hun eigen weg. En daarmee lijkt deze spirituele revolutie voorbij te gaan aan collectieve verbanden, aan maatschappelijke structuren en de politiek. Bij de recente verkiezingen in Nederland presenteerde de Natuurwetpartij zich als een eerste voorbeeld van een politieke partij met (ook) spirituele beginselen. Deze partij, die voortkomt uit de Transcendente meditatiebeweging rond Maharishi Yogi, wist echter vooralsnog weinig te bereiken. Ook het initiatief van De Nieuwe Partij - die eveneens ruimte bood aan spirituele idealen in haar programma - kwam niet van de grond.

En toch nadert de spiritualiteit de politiek steeds meer. Dat is een veelbelovend perspectief. Het voornaamste doel van spirituele groei is het overstijgen van de beperkingen van het ego. Dat ego is niet alleen de bron van innerlijke onvrede, maar ook van de conflicten en tegenstellingen die de moderne maatschappij kenmerken. Een samengaan van individuele spirituele ontwikkeling en gemeenschappelijke politiek kan dan ook de weg vrijmaken naar een minder gepolariseerde, vreedzamer samenleving. Een ander voornaam aspect van spiritualiteit is het aanvaarden van eigen verantwoordelijkheid. Als je je eigen levensweg omarmt als jouw persoonlijke uitdaging - waarvoor niemand anders dan jijzelf verantwoordelijkheid draagt - heeft dat een ingrijpend effect op de wijze waarop je om je heen naar de maatschappij kijkt.

De Britse auteur David Edwards - van wie in 1995 een boek over de informatiemaatschappij verscheen, Free to be human (zie ook Ode 4) - schreef een nieuw boek over de relatie tussen politiek en spiritualiteit, The Compassionate Revolution (Green Books, 1998). Daarbij liet hij zich vooral inspireren door het boeddhisme. Edwards ziet de spiritualiteit als een hoognodige nieuwe inspiratie voor de politiek. Immers, 'de democratie is teruggebracht tot de keuze tussen twee rechtervleugels van dezelfde Business partij'. In de moderne politiek gaat alles over geld en die monomanie vernietigt maatschappij, milieu en sociale verbanden. Edwards formuleert de uitdaging voor de burger als volgt: 'wat kan ik doen om de ellende en verwoesting in de wereld tegen te gaan, zonder dat dat ten koste gaat van mijn persoonlijke geluk?' Hij vindt zijn antwoord in het boeddhistische begrip 'compassie', dat je - dichter bij huis - ook barmhartigheid kunt noemen: een barmhartige bijdrage leveren aan het lot van een medemens vervult ook het eigen leven. Het is een simpele, maar niettemin nog grote stap in de huidige wereld van egocentrisme en individueel genot. Aan de andere kant: het is juist de groeiende, spirituele ontwikkeling die mensen helpt om die stap te nemen. Tikkun (maart/april 1999) voegt een belangrijk element toe aan het concept van 'spirituele politiek'. Het blad verzet zich tegen de gedachte die nogal eens wordt geformuleerd in de kringen van het Nieuwe Tijdsdenken, dat 'alles goed is zoals het is'. Met andere woorden: aanvaard de omstandigheden - ook al zijn ze onrechtvaardig en wreed - zoals ze zijn. Aanvaarden ja, zegt Tikkun, echter niet om je er passief bij neer te leggen, maar juist om de misstanden op te lossen. 'We kunnen onze harten openen en de wereld aanvaarden, niet door onszelf en andere te vertellen dat alle pijn een kosmische betekenis heeft, maar door er wat aan te doen.' Het blad bepleit een duidelijke standpuntbepaling. De vraag of iets 'goed' of 'fout' is, is een vraag die iedereen individueel moet beantwoorden. Het gaat erom je tegen het kwaad te verzetten, ook al kun je compassie betonen jegens de overtreders. Tikkun stelt vast, dat veel mensen het verzet tegen wantoestanden uit de weg gaan en hun schuldgevoel afkopen met het storten van hun bijdrage op een of ander gironummer. Als spiritualiteit gaat over het overstijgen van het ego, schrijft het blad, dan is verzet tonen de weg die daarnaartoe leidt. Want met verzet maak je je keuze kenbaar en breek je uit je eigen isolement. Je kunt in stilte biotechnologie afkeuren, maar je kunt ook actief kiezen voor de biologische supermarkt.

Toch omvat spirituele politiek meer dan een hernieuwde, publieke keuze voor fundamentele waarden. Sociale verandering begint ook bij simpel individueel gedrag, schrijft Tikkun in het voorafgaande nummer van januari/februari 1999. Het blad sluit aan bij de compassie van David Edwards: met de aandacht voor de postbode en de caissière in de supermarkt wordt ook een begin gemaakt met een vreedzamer samenleving. Het blad ziet meditatie als een instrument van sociale verandering, omdat het helpt om je te openen voor de wereld om je heen. Meditatie stimuleert om te omarmen in plaats van uit te sluiten, om betrokkenheid te tonen in plaats van af te wijzen. En dan is er het effect waarover zoveel spirituele meesters hebben geschreven en gesproken: innerlijke concentratie heeft uiterlijke gevolgen. Ofwel: mediteren voor een betere wereld helpt. Misschien duurt het nog even voordat de Veiligheidsraad van de Verenigde Naties - of welk ander belangrijk politiek orgaan dan ook - zijn vergaderingen met een gemeenschappelijke meditatie begint, maar het zou een grote stap naar meer vrede zijn.