Email   Print

Reizen is op zoek gaan naar de wonderen in jezelf

We reizen steeds meer en steeds verder. Waarom eigenlijk? Wat is de magneet die ons steeds weer over de wereld trekt? De wereldreis is een spiegel van een innerlijke zoektocht, schrijft Pico Iyer : 'De meest waardevolle Stille Zuidzee die we ooit zullen verkennen, is de enorme ruimte in ons innerlijk, en de belangrijkste Noordelijke Doorgang is de drempel die we in ons hart overschrijden.'

In eerste instantie reizen we om onszelf te verliezen. Vervolgens reizen we om onszelf terug te vinden. We reizen om ons hart en onze ogen te openen en meer over de wereld te weten te komen dan is terug te vinden in de krant. We reizen om dat kleine beetje dat binnen ons vermogen ligt - in al onze onwetendheid en met al onze kennis - bij te dragen in die streken op de aardbol waar de rijkdom langs andere lijnen is verdeeld. En in wezen reizen we om weer jong en dwaas te kunnen zijn - om de tijd te vertragen, gevangen te worden en nogmaals verliefd te zijn.

Het mooie van dit hele proces werd misschien wel het best omschreven - zelfs al voor de tijd dat mensen vaak gingen vliegen - door George Santayana in zijn kernachtige essay 'De filosofie van de reis'. We 'hebben het soms nodig', schreef deze filosoof van de universiteit van Harvard, 'om te ontsnappen naar weidse, eenzame vlakten, naar volslagen doelloosheid, naar de morele snipperdag die je ervaart als je een onversneden gok waagt teneinde de scherpe kantjes van het leven nog wat beter bij te slijpen, moeilijkheden te overwinnen en gedwongen te zijn om je een tijdje lang vreselijk in te spannen, voor wat dan ook.'
Die nadruk op het werken bevalt me wel, want nergens beter dan onderweg ervaren we hoezeer onze zegeningen het moeten hebben van de problemen die eraan voorafgingen. En mij bevalt de nadruk op de snipperdag die 'moreel' wordt genoemd, omdat we meestal net zo gemakkelijk in ons ethisch keurslijfje stappen als 's avonds in ons bed. Slechts weinig mensen vergeten ooit, dat rondtoeren een hele toer kan zijn en ik weet van mezelf dat ik voornamelijk reis op zoek naar problemen - zowel die van mezelf, die ik aan den lijve wil voelen, als die van anderen, die ik van nabij wil zien. In dat opzicht is de reis voor ons een gids naar een beter evenwicht tussen wijsheid en medeleven - helder de wereld waarnemen en die desondanks waarachtig voelen. Want zien zonder gevoel kan uiteraard heel kil zijn en voelen zonder inzicht wordt al gauw blind.
Toch is voor mij de eerste grote vreugde van het reizen domweg de luxe dat je al je dogma's en zekerheden lekker thuis kan laten en alles waarmee je bekend dacht te zijn in een nieuw licht mag zien, vanuit een ongewoon gezichtspunt. Zo bekeken kunnen zelfs een winkel van Kentucky Fried Chicken (in Beijing) of een hele oude filmkopie van Wild Orchids (op de Champs Elysées) een nieuwe en onthullende ervaring opleveren. Want in China offeren de mensen een compleet weekloon op om bij Colonel Sanders aan tafel te zitten en in Parijs geldt Mickey Rourke als de grootste acteur sinds Jerry Lewis. Als bij ons in Evanston, Illinois, een Mongools restaurant doorgaat voor exotisch, lijkt het me logisch dat een McDonald's even exotisch overkomt in Ulan Bator - of in ieder geval even ver verwijderd van de alledaagse gang van zaken. Het mag tegenwoordig dan populair zijn om een onderscheid te bedingen tussen de 'toerist' en de 'reiziger', misschien zit het echte verschil wel tussen degenen die al hun overtuigingen thuis weten te laten en hen die dat niet kunnen. Binnen die laatste categorie is de toerist gewoon iemand die klaagt 'niets is hier zoals thuis', terwijl de reiziger moppert 'alles is hier net zoals in Caïro - of Cuzco, of Kathmandu'. Want dat komt grotendeels op hetzelfde neer.

Voor de anderen komt de majesteitelijke vrijheid van het reizen voort uit de manier waarop het je binnenstebuiten en achterstevoren keert en alles wat vanzelfsprekend leek op zijn kop zet: als een diploma een soort paspoort is - zoals vaak wordt beweerd (voor een reis door de rauwe werkelijkheid) - dan is een paspoort ook een diploma (na een spoedcursus 'andere culturen'). En de eerste les die we onderweg leren - goedschiks of kwaadschiks - is, hoe betrekkelijk en benepen de dingen zijn die wij tot dan toe als universeel beschouwden. Als je bijvoorbeeld naar Noord-Korea reist, krijg je werkelijk het gevoel dat je op een andere planeet bent geland - en de Noord-Koreanen hebben ongetwijfeld ook het gevoel bezocht te worden door een buitenaards wezen (en anders gaan ze er simpelweg van uit, dat jij - net als zij - elke ochtend bevelen ontvangt van het Centraal Comité over wat ze moeten aantrekken en langs welke weg ze naar hun werk moeten lopen, en dat jij - net als zij - luidsprekers in je slaapkamer hebt hangen waaruit elke ochtend bij zonsopgang regeringspropaganda schettert, en dat bij jou - net als bij hen - de radio zo is afgesteld, dat er maar één zender is te ontvangen).
Dus voor een gedeelte reizen we om de opvattingen die allang in ons liggen te suffen, weer wakker te schudden, de kwesties op leven en dood die we thuis maar zelden onder ogen hoeven te zien. En we reizen om de leemten op te vullen die worden opengelaten door de krantenkoppen van morgen: als je bijvoorbeeld door de straten van Port-au-Prince rijdt, waar nauwelijks enig plaveisel ligt en vrouwen hun behoefte doen naast een grote vuilnisberg, worden je meningen aangaande Internet en 'de nieuwe wereldorde' op nuttige wijze bijgesteld. Reizen is de beste manier om de menselijkheid van andere landen intact te laten, en ze te behoeden voor abstractie en ideologie. En al doende worden we zelf ook voor abstractie behoed en gaan we inzien hoeveel we te geven hebben aan de plekken die we bezoeken, en in welke mate we een soort postduif kunnen worden - een anti-pakjesdienst, zeg maar - door heen en weer te transporteren waar het beide culturen aan ontbreekt. Ik merk, dat ik steevast posters van Michael Jordan meeneem naar Kyoto en gevlochten ikebana-manden naar Californië. Ik reis zonder uitzondering naar Cuba met een koffer tjokvol flessen ontsmettingmiddel en stukken zeep, en keer terug met diezelfde koffer barstend van de salsabandjes, momenten van hoop en brieven aan reeds lang uit het oog verloren broers. Maar betekenisvoller is, dat we normen, waarden en nieuws meebrengen naar de plekken waarheen we gaan en in veel landen van de wereld worden we wandelende videoschermen en pratende kranten, de enige zenders die de mensen daar de grenzen van de censuur in hun vaderland kunnen doen doorbreken. In afgesloten of straatarme steden - zoals Pagan, Lhasa of Havana - zijn we de ogen en oren van de mensen die we tegenkomen, hun enige verbinding met de buitenwereld en dikwijls het nauwste contact dat ze ooit zullen hebben met figuren als Michael Jackson of Bill Clinton. Een van de niet geringe uitdagingen die reizen ons stelt, is derhalve de noodzaak om dromen met zachtheid te leren importeren - en exporteren. Inmiddels hebben we allemaal - te vaak - dat oude citaat van Proust gehoord, dat de ware ontdekkingsreis niet bestaat uit het bekijken van nieuwe plekken, maar uit het kijken met nieuwe ogen. Toch is een van de meer subtiele genoegens van het reizen, dat je nieuwe ogen kunt verschaffen aan de mensen die je tegenkomt. En zo zorgt een vakantie ervoor, dat je ontvankelijke ogen - want nieuw en afkomstig van ver - meebrengt naar de plek van bestemming en ook dat je je eigen huis meer gaat waarderen - niet in de laatste plaats, omdat je het ineens beziet door de ogen van een verre bewonderaar. Je kunt je ogen leren wat ze dienen te vieren, net zoals je viert wat ze je leren.

Op deze manier denk ik, dat toerisme, dat zo onmiskenbaar schadelijk is voor allerlei culturen, deze ook kan activeren of zelfs reanimeren. Het heeft gezorgd voor nieuwe 'traditionele' dansen op Bali en meer aandacht voor hun ambacht bij de handwerkslieden in India. Het eerste dat we de Cubanen kunnen verschaffen, is een reëel en evenwichtig beeld van hoe het huidige Amerika in elkaar zit, maar het tweede - en misschien wel belangrijkere - dat we ze kunnen geven, is een fris en vernieuwd besef van hoe bijzonder de warmte en pracht van hun eigen land eigenlijk zijn, voor degenen die dat kunnen vergelijken met andere plaatsen op de wereldbol.
Zo laat reizen ons op twee manieren tegelijk om onze as draaien: het toont ons de bezienswaardigheden, waarden en kwesties die we normaal gesproken over het hoofd zouden kunnen zien. Maar het toont ons eveneens - en dat grijpt dieper aan - alle aspecten van onszelf die anders aftands zouden kunnen worden. Want als we reizen naar een plek die ons werkelijk vreemd is, verplaatsen we ons steevast in stemmingen, mentale toestanden en verborgen innerlijke kanalen waaraan een bezoek normaal gesproken weinig voor de hand zou liggen. Om het heel alledaags te stellen: hoewel ik een geheelonthouder ben die meestal 's avonds om negen uur in bed ligt, zit ik in Thailand tot het ochtendgloren in het café op de hoek. En hoewel ik geen echte boeddhist ben, breng ik in Tibet dagen achtereen in tempels door en luister naar het reciteren van de sutra's. Ik ga naar IJsland om het maanlandschap in mezelf te bezoeken en om in de onwezenlijke stilte en leegte van die uitgestrekte boomloze wereld plekken in mezelf aan te spreken die doorgaans worden verduisterd door geklets en dagelijkse routine.
Zo reizen we rond, op zoek naar zowel het zelf als de naamloosheid - en terwijl we het ene vinden, krijgen we natuurlijk ook het andere te pakken. In den vreemde zijn we verrukkelijk bevrijd van sociale klasse, werkkring en invloed. We zijn niet meer dan de 'meneer in de voorkamer' en ze kunnen geen naam of etiket op ons kwijt. En juist omdat we op die manier zijn gezuiverd - ontdaan van zinloze indelingen - hebben we de gelegenheid om contact te leggen met de meer wezenlijke delen van onszelf (wat een begin van een verklaring kan zijn waarom we pas ten volle leven wanneer we ver van huis zijn).
En zelfs degenen die de wereld niet proberen te omspannen, merken trouwens, dat die wereld hen steeds meer omspant. Loop maar eens zes straten door van een wijk in New York of San Francisco en in net zoveel minuten passeer je diverse culturen. Stap voor de deur van het Witte Huis in een taxi en vaak zit je in een klein stukje Ethiopië. Ook de technologie draagt bij tot dit - soms bedrieglijke - gevoel dat alles beschikbaar is, zodat nu veel mensen het idee hebben dat ze vanuit hun werkkamer over de hele wereld kunnen reizen - via cyberspace, cd-roms, video's of virtueel reizen. Hier zitten natuurlijk nogal wat valkuilen in verborgen, omdat het iets zegt over essentiële begrippen als gezin, leefomgeving en loyaliteit en over de zorg dat puur kunstmatige versies van verre oorden - met airco en alles - de echte ervaring kunnen gaan vervangen - om maar te zwijgen van het gevoel dat de hele wereld van zijn ankers lijkt te zijn geslagen, een ongrijpbaar doelwit is geworden dat sneller beweegt dan ons begrip ervan.

Voor de reiziger is er in ieder geval de gedachte, dat iets leren over thuis en over een vreemde wereld precies op hetzelfde kan neerkomen. Dit voelen we allemaal vanaf dat we in de wieg liggen en we weten op een bepaalde manier, dat elke gewichtige verplaatsing zich in ons binnenste afspeelt. We reizen als we een goede film zien, een nieuwe vriendschap sluiten of overvallen worden op straat. Een roman is net zo vaak een reis als een reisboek fictie kan zijn. Dus is reizen een overstap naar dat veelbezongen subjectieve terrein: de verbeelding. En de reiziger brengt niets anders terug - en zo moet het ook - dan een onloochenbare mengeling van hemzelf en zijn reisdoel, wat werkelijk daar te vinden is en wat slechts in hemzelf zit. In zekere zin draait reizen om een samenzwering van waarneming en fantasie. Het gaat erom, dat wij onze werkelijkheid zelf creëren en dat we plekken die we bezoeken net zo goed verzinnen als de boeken die we lezen. Wat we buiten onszelf aantreffen, moet al in ons aanwezig zijn om het überhaupt te kunnen vinden. Of zoals Sir Thomas Browne het zo diepzinnig uitdrukte: 'In onszelf dragen we de wonderen mee waarnaar we buiten onszelf op zoek zijn. Afrika met al haar rijkdommen zit al in ons.' Dus als we in toenemende mate het gevoel dat we ergens thuishoren in onszelf moeten meedragen, dienen we tevens een reisdoel in ons te bergen. De meest waardevolle Stille Zuidzee die we ooit zullen verkennen, is de enorme ruimte in ons innerlijk, en de belangrijkste Noordelijke Doorgang is de drempel die we in ons hart overschrijden. Als je een verguld heiligdom in Kyoto vindt, is de ware zegen, dat je een blijvende, persoonlijke Gouden Tempel meeneemt naar je kantoor in de wolkenkrabber.
En ook al lijkt de wereld steeds meer uitgeput te raken, dat geldt niet voor onze reizen. Enkele van de fijnste reisboeken die in de afgelopen jaren zijn verschenen, ondernemen juist een dubbele reis en koppelen de concrete stappen van een pelgrimstocht aan de bovennatuurlijke stappen van een innerlijke zoektocht - zoals in het geweldige boek Snow Leopard van Peter Matthiessen - of beschrijven een reis naar de verste uiteinden van de uitzonderingen in een mens - zoals in Island of the Colour-Blind van Oliver Sacks, waarin de reis niet alleen voert naar een afgelegen atol in de Stille Oceaan, maar naar een gebied waar de mensen werkelijk het licht anders ondergaan. We worden er voortdurend aan herinnerd, dat de allerverste kusten te vinden zijn in de persoon die naast ons ligt te slapen.

Dus is reizen in de kern niet meer dan een handige manier om onze geest beweeglijk en alert te houden. De dichters van de Romantiek hebben een tijdperk van grote reizen ingeluid, omdat ze de apostelen waren van het open oog. Boeddhistische monniken zijn dikwijls zwervers - voor een deel omdat ze geloven in opmerkzaamheid. En als reizen veel wegheeft van verliefdheid, dan komt dat uiteindelijk, doordat het een verhoogde staat van bewustzijn is, waarin we oplettend zijn, ontvankelijk, niet verdoofd door gewenning en klaar om een ander mens te worden. En daarom is het zo, dat de beste reizen - net als de sterkste liefdes - nooit meer echt ophouden.