Email   Print

Van welvaart naar welzijn

De culturele politiek van de derde weg.

Terugblikkend op 1998 koos Newsweek onlangs als 'Europeaan van het jaar' niet voor een mens maar voor een beweging: De derde weg. En daarmee is deze kreet die staat voor de wederopstanding van de sociaal-democratie in Europa eigenlijk al aan de onderstroom ontsnapt. Maar tegelijkertijd is de verkenning van de 'derde weg' pas begonnen. Over het algemeen mogen de derde weg-filosofen op weinig sympathie rekenen. Er zou geen sprake zijn van werkelijke politieke vernieuwing maar van een opportunistische poging om de uitersten van het socialisme en de markteconomie met elkaar te verbinden. New Statesman (12 februari 1999) neemt het op voor de derde weg en spreekt van 'een serieuze poging om de belangrijkste politieke dilemma's van deze tijd aan te pakken'. De derde weg gaat voorbij de twee dominante politieke stromingen van de naoorlogse periode. Enerzijds de sociaal-democratie met zijn verzorgingsstaat en overheersende overheid van de eerste 25 jaar na de oorlog. En anderzijds het neo-liberalisme wat daarop volgde met zijn blinde vertrouwen in de markteconomie. Waar de sociaal-democraten zich vastklampten aan de overheid om een rechtvaardige samenleving in te richten, stond voor de neo-liberalen vast, dat elke overheidsbemoeienis een barrière opwierp voor de zegeningen van de vrije markt. Ofschoon beide richtingen nog steeds hun aanhangers tellen, is het duidelijk, dat de tegenwoordige uitdagingen om vernieuwing vragen. 'Links' en 'rechts' zijn verouderde begrippen in een tijd waarin mondialisering en de opmars van de technologie om nieuwe antwoorden vragen. Er is geen weg terug naar de verzorgingsstaat en de dominante overheid. Maar 'de samenleving kan ook niet worden bestuurd als één gigantische markt', schrijft New Statesman. In die woorden weerklinkt de treffende formulering van de Franse premier Lionel Jospin, een van de architecten van de derde weg: 'Ik wil een markteconomie maar geen marktsamenleving.'

De derde weg is overigens meer dan een poging van Europese sociaal-democraten - zoals Tony Blair in Groot-Brittannië en Gerhard Schröder in Duitsland - om terug te vechten na jaren van conservatieve overheersing (Thatcher, Major en Kohl). Het was om te beginnen Bill Clinton die het begrip introduceerde in zijn State of the Union-toespraak in 1996. Maar ook bijvoorbeeld de Braziliaanse president Fernando Enrique Cardoso is een fervent bepleiter van de zoektocht naar deze nieuwe politiek, terwijl politieke leiders in landen als Mexico, Argentinië, Korea en zelfs China de ontwikkelingen nauwlettend in de gaten houden. Een zoektocht is het wel. Van een uitgekristalliseerde filosofie is nog geen sprake. Volgens New Statesman (26 februari 1999) is de derde weg op drie uitgangspunten gegrondvest. In de eerste plaats behoort het publieke domein gevrijwaard te blijven van de opmars van de markteconomie. 'Artsen en verpleegsters "verkopen" geen medische diensten. Evenmin zijn studenten "klanten" van hoogleraren. En de politie "produceert" geen openbare orde.' Ten tweede moet welvaart zodanig opnieuw worden gedefinieerd, dat het ook welzijn omvat. Tenslotte heeft de overheid wel degelijk een rol in de samenleving, maar die rol wordt bepaald door het subsidiariteitsbeginsel - voor elk beleidsterrein geldt, dat de besluiten moeten worden genomen op het laagst mogelijk overheidsniveau. Utne Reader (maart/april 1999) voegt toe, dat de ontluikende visie van de derde weg een breder terrein omvat dan de traditionele politiek. Het gaat niet alleen om de relatie tussen de 'staat' en het 'individu' maar vooral ook om de 'gemeenschap' en om de cultuur. Zo behoort het gedachtegoed van communitaristen als de Amerikaanse socioloog Amitai Etzioni ook tot deze nieuwe richting. Anders dan in het gangbare politieke debat, schuwt Etzioni bijvoorbeeld morele vraagstukken niet. En de Britse denktank Demos die een voorname inspiratiebron is van Tony Blair publiceert ook regelmatig over 'semi-politieke' thema's als de functie van het gezin (zie ook de boekbespreking op pagina …).

Deze brede visie maakt de verkenning van de derde weg zo belangwekkend en boeiend. De westerse samenleving staat aan de vooravond van een nieuwe fase. Het socialisme was een antwoord op de gruwelijke misstanden van het industriële kapitalisme van het einde van de vorige eeuw. Het kapitalisme beleefde een wederopstanding onder leiding van Margaret Thatcher en Ronald Reagan. De derde weg is een poging om samenwerken en samenleven te verenigen. New Statesman wijst er terecht op, dat het daarvoor allereerst noodzakelijk is, dat de prioriteit van de economie in het politieke debat wordt geschrapt. Want het opmerkelijke is, dat die prioriteit voor socialisten en kapitalisten gelijk geldt. Maar de economie gaat niet vooraf aan de samenleving. Economische doelstellingen gaan niet boven maatschappelijke doelstellingen. De maatschappij dient zich niet aan te passen aan de economie. Nee, de verhouding ligt andersom: de economie dient de maatschappij. Daarom verdient de derde weg aandacht en enthousiasme.