Email   Print

De neergang van de techno-economie…

De ziekte heerst al een tijdje, maar de diagnose heeft even op zich laten wachten: technofilie, het blinde vertrouwen in de door technologie gedreven wereld.

Maatschappij en economie zijn ermee besmet en de grote politieke stromingen lijken zich niet te bekommeren om genezing. Maar vanuit de onderstroom komen steeds meer geluiden die zich tegen het dictaat van de technologie keren. Die aantonen dat de technofilie zelfvernietigend werkt. Misschien wel het belangrijkste probleem van de techno-economie is het verlies van een hogere inspiratie, meent het maatschappelijk georiënteerde Tikkun (januari/februari 1999). Een wereld die wordt 'gemanaged' op basis van modellen en werkt met systemen zonder directe menselijke verantwoordelijkheid is een stuurloze wereld. Eentje waarin het onderscheid tussen mens en machine is vervaagd en waarin werknemers worden 'afgeschreven' wanneer ze 'niet meer functioneren'. Zo is er het probleem met informatie: te veel ervan maskeert onwetendheid, begraaft belangrijke feiten en schakelt het vermogen tot kritische selectie uit, terwijl dat nu juist karakteristiek is voor de mens. Het hangt samen met de informatietechnologie. E-mail levert een gesimuleerd menselijk contact op dat veel minder tijd en aandacht vergt dan het 'echte' contact. De elektronische post zou resulteren in oppervlakkige berichten met haastig doorgestuurde, weinig doordachte formuleringen, die in niets lijken op de meer traditionele manieren waarop mensen met elkaar communiceren. Wat als straks iedere vergadering via Internet verloopt? Kan er dan nog wel sprake zijn van serieus en constructief overleg?

Cultuurcriticus Neil Postman spreekt van een technopolie, een systeem waarin het sociale leven wordt beheerst door almachtige technologieën die zichzelf in stand houden. Voorbeeld: nu de computer eenmaal in het basisonderwijs is ingevoerd, zal die daar niet meer verdwijnen. Het doel is niet meer primair goed onderwijs te geven, maar de computer gebruiken als middel om dat doel te bereiken. In Lapis (nummer 7, 1998) hekelt Postman het blinde vertrouwen dat mensen hebben in computers die niet kunnen denken en in bureaucratische systemen die de werkelijkheid vertekenen. Maar de bal hoeft niet bij de burgers te liggen. Ook bedrijven moeten het ontgelden. The Ecologist (november/december 1998) wijst op de milieuschade, veroorzaakt door de technologische ontwikkelingen ten behoeve van bedrijfswinsten. Het is nagenoeg bekend: lucht- en watervuiling, het gat in de ozonlaag, klimaatverandering, ontbossing, verlies van biologische diversiteit.

Maar in veel nieuwe visies is de technologie een boksbal geworden. Wat afbrokkelt, is niet alleen de op technologie gebaseerde economie, meent Tikkun. Ook ons naïeve geloof in de onbeperkte mogelijkheden en zegeningen van de technologie zou ten einde lopen. Bij gezondheidsklachten kloppen we niet meer vanzelfsprekend aan bij de arts, de alternatieve genezer zit om de hoek. In de supermarkt ligt het biologische voedsel naast het genetisch gemanipuleerde voedsel in de schappen. De tegenbeweging zit ook in de explosieve groei van het aantal banen in de dienstverlening. Het Centraal Bureau voor de Statistiek heeft berekend dat in tien jaar tijd het aantal werkenden in de commerciële dienstverlening met een miljoen is toegenomen. Met de collega's in de niet-commerciële sector nemen zij nu meer dan tachtig procent van de banen voor hun rekening. De wildgroei is voor een groot deel toe te schrijven aan nieuwe beroepen die je kunt scharen onder de noemer 'persoonlijke adviseurs'. Die zijn op ieder denkbaar gebied werkzaam: financiën, relaties, zelfontplooiing. Opruimhulp Inge van der Ploeg (zie pagina 54) is daar ook een voorbeeld van. De populariteit van deze beroepen wijst op een verlangen naar direct contact met een ander, schrijft New Statesman (11 september 1998). Iemand die aanvoelt wat onze wensen zijn en met wie we samen, in overleg, tot resultaten kunnen komen. Niet meer die onpersoonlijke computer die toch niets begrijpt van onze drijfveren. De beste banen van de volgende eeuw zullen die banen zijn waarin menselijk contact essentieel is. Banen dus, waarin de computer het aflegt tegen de mens.

Misschien is die beweging wel de aanzet voor het schaduwsysteem dat Tikkun voor ogen staat. Zo'n systeem zou nodig zijn wanneer het huidige techno-economische systeem in elkaar stort. Aan een dergelijke constructie heeft Winston Churchill zijn succes te danken toen hij als onopvallend lid van de Conservatieve Partij in de jaren dertig een schaduworganisatie binnen de partij had geformeerd. Deze kon onmiddellijk in actie komen toen Hitlers paratroepen in 1940 Nederland en België aanvielen. Tikkun bespeurt de vroege symptonen van een eigentijds schaduwsysteem dat als alternatief voor het huidige systeem kan dienen. De groeiende interesse in lokaal geproduceerde producten, bijvoorbeeld. In Amerika organiseren en promoten vele honderden groeperingen community-sponsored agriculture, vaak gericht op biologisch voedsel. Zeker honderdduizend mensen zijn daarbij aangesloten en dat aantal groeit aanzienlijk. Maar er zijn ook de incidentele wenskreten om bedrijven te onderwerpen aan een democratisch systeem, waarbij burgers stemrecht zouden krijgen over de wenselijkheid van grote investeringen en dure technologische ontwikkelingen van multinationals. De bewegingen die deze ideeën uitwerken, opereren vaak nog los van elkaar. Maar via Internet - een technologisch product waar we voor vernieuwing blijkbaar toch niet zonder kunnen - kan de onderstroom zich manifesteren als ontwikkelaar van een verrijzend 'schaduwsysteem', geworteld in liefde voor de gemeenschap en de natuur.