Email   Print

Het menselijk moment

Aandacht bespaart kosten in de hypercultuur.

Wanneer twee mensen elkaar in levenden lijve ontmoeten en daarbij een authentieke psychologische uitwisseling ervaren, spreken we van 'een menselijk moment'. De Amerikaanse psychiater Edward Hallowell vond het nodig om deze open deur in te trappen, omdat hij vreest dat het menselijk moment anders voorgoed zal verdwijnen. En dat, terwijl menselijke momenten een hoop narigheid - en ook kosten, wat in het bedrijfsleven vaak synoniem is - kunnen voorkomen. Als die overbelaste zakenman die vlak voordat hij het vliegtuig instapt en op zijn voicemail hoort dat een collega ontslag aanvraagt, nog een menselijk moment met deze collega zou hebben gedeeld, dan was het misschien niet zo hoog opgelopen. Bovendien zou hij zich de hele vlucht niet hoeven af te vragen, waarom de collega er de brui aan geeft en wat dat met hém te maken zou kunnen hebben. Helaas, ze hadden de laatste tijd wel contact, maar alleen per telefoon, e-mail, voicemail en fax. Geen menselijk moment, dus.

Edward Hallowell legt in Harvard Business Review (januari/februari 1999) uit, waarom het menselijk moment zo weinig voorkomt. 'Zo'n moment vraagt aandacht en energie, en we hebben het al zo druk.' Toch is het de moeite waard om in menselijke momenten te investeren, want even opkijken van je laptop en oogcontact maken met je collega creëert - volgens Hallowell - een sterk energieveld en geeft beiden inspiratie. Bovendien is het de beste remedie tegen de meest voorkomende aandoeningen die de psychiater in zijn praktijk tegenkomt: eenzaamheid, verwarring en het gevoel geïsoleerd te zijn. Volgens Hallowell zijn deze ervaringen primair het gevolg van gebrek aan menselijk contact. Paranoia is de uiterste consequentie, maar veel vaker zijn alle mogelijke kleine en grote zorgen het directe gevolg. Deze zorgen werden voorheen weggenomen door een glimlach, een gebaar of een knipoog. En dat gaat per fax of e-mail nu eenmaal veel moeilijker.

Er is inderdaad voldoende wetenschappelijk bewijs dat eenzaamheid en
afzondering tot emotionele stress kunnen leiden. Kinderen die onvoldoende worden geknuffeld, krijgen op latere leeftijd problemen; onvoldoende sociale contacten leiden - statistisch gesproken - tot verminderde gezondheid en uiteindelijk tot vroegtijdige dood en langdurig 'internetten' leidt tot depressiviteit en eenzaamheid.

Ook The Futurist (december 1998) gaat uitgebreid in op de steeds sneller wordende maatschappij. Stephen Bertman noemt het de hyper-cultuur. Hij voorziet een massale psychologische ineenstorting, als we ons niet aan de toenemende snelheid weten aan te passen. Ook Bertman wijst beschuldigend naar de moderne techniek. De snelheid van computers is de afgelopen jaren met 55 procent omhooggegaan. Het is de vraag of onze grijze cellen dit tempo kunnen bijbenen. Volgens de auteur Jeremy Rifkin vecht ieder van ons een persoonlijke oorlog uit tussen de halsbrekende tred van het moderne leven en de van nature rustiger tred van lichaam en geest. Omdat we steeds sneller voortrazen door de tijd, verdwijnt ook het verleden steeds sneller en leven we alleen nog in het heden. Het gevaar hiervan is - volgens Bertman - dat we een onmiddellijke vervulling van onze wensen verlangen. Hier en nu. Lange termijn bestaat niet meer, inzichten worden impulsen en onze herinneringen maken plaats voor snelle sensaties. Ook veranderingen moeten instant plaats hebben: crashdieten, steroïden en plastische chirurgie beloven snelle resultaten, evenals drugs en vele 'verras-uw-vrienden-cursussen'. Tijd voor duurzame relaties, het ontwikkelen van levenskunsten en het zoeken naar antwoorden op levensvragen zijn uit de tijd.

We verwachten van elkaar, dat we net zo accuraat en snel reageren als onze machines dat doen. Wanneer we niet op tijd liefde ontvangen, raken we geïrriteerd en gaan we het ergens anders zoeken. Het huwelijk - per definitie gebaseerd op een duurzame relatie - verwordt tot een lachertje. Kinderen worden in deze microwavecultuur zo snel volwassen en experimenteren zo jong al met seks en geld, dat het onderscheidingsvermogen om hiermee goed om te gaan ontbreekt. De gevolgen kunnen alleen maar desastreus zijn. Maar ook ouderen raken steeds meer in de knel. In een samenleving waar alleen het heden nog telt, worden oudjes gezien als irrelevant - ook door henzelf. Ze doen hun best er nog bij te horen en gooien daarmee hun wellicht belangrijkste bijdrage voor de cultuur - hun verbinding met het verleden - overboord.

De hypercultuur dicteert ons om zo snel mogelijk zoveel mogelijk te verwerven. Maar een maatschappij, die is afgesneden van haar eigen verleden en alleen in het heden leeft, kan geen toekomstbeeld formuleren. Doelloosheid en gebrek aan perspectief maken het onmogelijk om wijze maatschappelijke beslissingen te nemen. Het is van groot belang, dat minimaatschappijtjes - zoals gezinnen en bedrijven - bewust gaan experimenteren met onthaasting en menselijke momenten. Onderlinge harmonie, plezier en uiteindelijk ook productie zullen ongetwijfeld toenemen. Maar behalve aan menselijke momenten is er meer dan ooit behoefte aan stiltemomenten; momenten waarop we in alle rust ons leven op een rijtje kunnen zetten: wie zijn we, waar komen we vandaan en waar willen we naartoe?