Email   Print

'We hebben genetische manipulatie niet nodig'

De Britse kroonprins Charles schreef vorig jaar in de Daily Telegraph een artikel waarin hij een enthousiast pleidooi hield voor de biologische landbouw en zich kritisch toonde over de biotechnologie. De prins is al jaren een overtuigde biologische boer. Wat dat betreft verraste zijn visie niet. Maar vanuit zijn positie als troonopvolger in een erfelijke monarchale lijn verdient zijn uitgesproken mening des te meer respect.

Landbouw moet in harmonie met de natuur worden uitgeoefend, met een oog voor de natuurlijke grenzen die er aan onze ambities zijn gesteld. Daarom besloot ik zo'n twaalf jaar geleden om voortaan biologisch te gaan verbouwen - zonder chemische bestrijdingsmiddelen of kunstmest. Vanuit eigen ervaring ben ik er zeker van, dat het biologische landbouwmodel economisch rendabel kan zijn, dat het een heel scala aan ecologische en sociale voordelen heeft te bieden, en dat het - wat nog het belangrijkste is - de consument de mogelijkheid biedt om een keus te maken in het soort voedsel dat hij eet.
De verkoopcijfers van biologisch voedsel stijgen thans tot grote hoogte. Maar tegelijkertijd doet zich in de intensieve landbouw een ontwikkeling voor die juist ingrijpt in de vrijheid om te eten wat we wensen, en fundamentele vragen stelt over de toekomst van onze voedselvoorziening en leefomgeving die nog op een antwoord wachten. Genetisch gemanipuleerde gewassen worden voorgesteld als een volstrekt logische stap voorwaarts, bedoeld om de opbrengst te verhogen met behulp van technieken die 'slechts' voortborduren op traditionele methoden van plantenveredeling. Het spijt mij, maar daar neem ik geen genoegen mee.
Het essentiële verschil tussen het veredelen van planten op de traditionele manier en het veredelen met genetische technieken is, dat in het tweede geval genetisch materiaal van de ene soort plant, bacterie, virus, dier of vis letterlijk wordt ingebracht in een andere soort waarmee die nooit op een natuurlijke manier zou kunnen worden gekruist. Ik ben van mening dat de toepassing van dergelijke methoden uiterst gewichtige ethische en praktische vraagstukken aan de orde stelt. Ik geloof namelijk, dat de mensheid zich met deze vorm van genetische aanpassing op een terrein begeeft dat aan God toebehoort - en aan God alleen. Hebben wij het recht om met de bouwstenen van het leven te experimenteren en handel te drijven, los van een paar bij uitstek heilzame en doelgerichte medische toepassingen? We leven in een tijdperk van universele rechten - het komt me voor dat we langzaamaan ook onze Schepper een paar rechten moeten gunnen.
We weten domweg niet welke gevolgen het op langere termijn zal hebben voor de menselijke gezondheid en het milieu in het algemeen, als we planten de wereld insturen die op deze manier zijn gekweekt. Er wordt ons verzekerd, dat deze nieuwe gewassen aan strenge testprocedures en wetgeving zijn onderworpen, maar het evaluatietraject lijkt ervan uit te gaan dat er geen reden is om het gebruik van een genetisch gemanipuleerd gewas te verbieden, zolang niet is bewezen dat het onveilig zou zijn. De les die ons wordt voorgehouden door de gekke-koeienziekte en andere puur door mensenhand veroorzaakte rampen in het streven naar 'rendabel voedsel', is zonder twijfel dat het de onvoorziene gevolgen zijn die ons de grootste zorgen dienen te baren.

We krijgen te horen dat genetisch gemanipuleerde gewassen het verbruik van chemicaliën in de landbouw zullen verminderen. Zelfs als dit waar is, is dat in ieder geval niet het hele verhaal. Er wordt hierbij immers geen rekening gehouden met de totale ecologische en sociale invloedsfeer van het landbouwbedrijf. Zo bevatten bijvoorbeeld de meeste genetisch gemanipuleerde planten die tot dusver op de markt zijn verschenen, genen van bacteriën die ze resistent maken tegen een breed-spectrum onkruidverdelger, afkomstig van dezelfde fabrikant. Als het gewas wordt bespoten met dit bestrijdingsmiddel, worden alle andere planten op de akker gedood. Het resultaat is een in principe steriele akker, die aan het dierlijk leven geen voeding of verblijfplaats kan bieden. Deze gewassen zijn in staat om zich te kruisen met hun wilde soortgenoten, waardoor nieuwe vormen van onkruid ontstaan met een ingebouwde resistentie tegen de onkruidverdelger. Ze kunnen tevens andere gewassen besmetten. Er is ontdekt dat de gemanipuleerde genen van een veldje koolzaad waren binnengedrongen bij conventionele planten die bijna twee kilometer verderop groeiden. Met als gevolg, dat zowel conventionele als biologisch geteelde gewassen hierdoor worden bedreigd, en de bedreiging komt van één kant.
Er worden ook genetisch gemanipuleerde planten ontwikkeld die hun eigen bestrijdingsmiddel voortbrengen. Er wordt voorspeld dat dit spoedig zal leiden tot de opkomst van resistente insecten. Erger nog, er is al aangetoond dat dergelijke pesticide producerende planten naast schadelijke insecten ook een aantal heilzame sluipwespen en roofmijten doden. Om slechts twee voorbeelden te geven: doordat het gen van een sneeuwklokje in een aardappel werd ingebracht, werd de aardappel resistent tegen bladluis, maar dit betekende ook het einde van de lieveheersbeestjes die zich voedden met de bladluis. En de gaasvlieg, de natuurlijke vijand van de maïsboorder en het basisvoedsel van vele akkervogels, ging dood na het eten van schadelijke insecten die op genetisch gemanipuleerde maïs waren getrakteerd.

Ondanks de grote oppervlakten aan landbouwgebied die er hoogstwaarschijnlijk bij betrokken zullen raken, bestaat er geen officiële richtlijn ter controle van de genetisch gemanipuleerde handelsgewassen om precies te kunnen nagaan wat er gebeurt. Ook al herinneren we ons de rampen die de landbouw in het verleden hebben geteisterd als gevolg van het buitensporig vertrouwen op één soort gewas, toch zal de genetische manipulatie juist dit fenomeen aanwakkeren. Het is zeer wel mogelijk dat binnen tien jaar vrijwel de totale wereldproductie aan voedingsgewassen - zoals soja, maïs, tarwe en rijst - afkomstig zal zijn van een handvol genetisch gemanipuleerde soorten, tenzij verzet van de consument een andere aanpak afdwingt. English Nature en andere officiële organen hebben gewaarschuwd voor de mogelijk schadelijke gevolgen voor het milieu van de invoering van genetisch gemanipuleerde gewassen op grote schaal. Zij hebben aangedrongen op een moratorium inzake het gebruik van tenminste een van deze producten.
Zodra genetisch materiaal op het milieu wordt losgelaten, kan het niet meer worden teruggeroepen. Wellicht is de kans op een ernstig probleem slechts gering - zoals sommigen opperen - maar als er werkelijk iets vreselijk misgaat, staan we voor de opgave om een soort milieuvervuiling te bestrijden die zichzelf voortplant. Ik ben er niet van overtuigd dat ook maar iemand een flauwe notie heeft van hoe dit zou moeten gebeuren, om maar te zwijgen van wie voor de kosten opdraait.

Er wordt ons tevens meegedeeld, dat de technieken voor genetische manipulatie zullen bijdragen aan het 'voeden van de wereld'. Dit is een wezenlijk vraagstuk dat ons allen ter harte gaat. Maar zullen de bedrijven die deze technieken beheersen, ooit in staat zijn om wat zij als een fatsoenlijk rendement beschouwen te bereiken door hun producten te verkopen aan de armste mensen op de wereld? En evenmin kan ik geloven dat het kernvraagstuk altijd zo eenvoudig is. Als het probleem gebrek aan voedsel is - eerder dan gebrek aan geld om voedsel mee te kopen - zouden er betere manieren kunnen bestaan om hetzelfde doel te bereiken. Zo is bijvoorbeeld uit recent onderzoek gebleken, dat de opbrengst van sommige traditionele landbouwsystemen kan worden verdubbeld, of zelfs verdrievoudigd, door technieken die de natuurlijke hulpbronnen ontzien, terwijl ze optimaal gebruikmaken van de kennis van werknemers en hun managers.
Hebben we de technieken van genetische manipulatie überhaupt wel nodig? De technologie heeft de mensheid enorm veel goeds gebracht, maar vooral op terreinen die zo gevoelig liggen als voedsel, gezondheid en de toekomst van onze leefomgeving op langere termijn, kan het risicovol zijn om al onze energie te richten op wat technisch haalbaar is, zonder even te pauzeren en ons af te vragen of we hier eigenlijk wel aan moeten beginnen. Ik vind dat we bij die vraag moeten willen stilstaan via een grootschalig publiek debat over de principekwesties, die niet alleen maar kunnen worden benaderd door middel van wetenschap en wetgeving. Is het niet beter om eerst na te gaan wat we eigenlijk van de landbouw verwachten wat betreft voedselvoorziening en veiligheid, werkgelegenheid op het platteland, milieubehoud en landschapsbeheer, voordat we de stap nemen om te zien welke rol genetische manipulatie wellicht zou kunnen spelen in het bereiken van die doelstellingen?

Uiteraard moeten we allemaal voor onszelf bepalen hoe we denken over deze gewichtige vraagstukken. Ik heb er geen behoefte aan om iets te eten dat is gekweekt via genetische manipulatie, en ik zet dit soort producten ook niet welbewust voor aan mijn gezin of gasten. Er zijn steeds meer tekenen dat zeer veel mensen er net zo over denken. Maar als dit een algemeen verbreide visie aan het worden is, kunnen we onze beginselen niet in de praktijk brengen totdat de genetisch gemanipuleerde producten doelmatig gescheiden worden gehouden van de gewone producten - ondersteund door een veelomvattend systeem van markering dat de gang langs de voedselketen in kaart brengt. Beweringen dat dit onmogelijk dan wel onzinnig is, zijn domweg niet geloofwaardig. Zodra de consument een weloverwogen keuze kan maken of hij al dan niet producten wil nuttigen die genetisch gemanipuleerde bestanddelen bevatten, is hij in staat om gerichte en ondubbelzinnige mededelingen te doen over wat zijn voorkeur heeft. Ik hoop dat producenten, detailhandelaren en ambtenaren de verantwoordelijkheid aandurven om ervoor te zorgen dat dit ook kan gebeuren.