Email   Print

De geboorte van een nieuwe economie

Peter Leyden reist de hele wereld af om politici en managers te vertellen wat de wereld de komende tijd te wachten staat. Althans kan staan. De voorwaarde is een bereidheid om te veranderen en het verleden los te laten. Maar dan ligt er een ongekende winst in het verschiet. Tijn Touber sprak met Leyden na een lezing op een congres van Optimix in Amsterdam.

'De wereld verandert. Maar als we de snelle fluctuaties op de beursvloer even vergeten en naar de rustiger ritmen van de geschiedenis kijken, zien we, dat we ons in een overgangstijd bevinden. We leggen nu de fundering voor de eenentwintigste-eeuwse economie. We staan aan het kraambed van een nieuwe economie - een werkelijk mondiale economie - in een mondiale samenleving. Maar vóór het zover is, zullen we het gedachtegoed achter de Long Boom moeten omarmen. Dat betekent vooral een open geest. We kunnen het ons niet veroorloven om ons in te graven of af te sluiten voor de onvermijdelijke koers van de geschiedenis. Na de Tweede Wereldoorlog deed zich een soortgelijke situatie voor. Het was toen in ieders belang om Duitsland en Japan open tegemoet te treden en hen te helpen om hun economie weer op te bouwen. Hetzelfde geldt in deze tijd voor vroegere "vijanden" als Rusland en China. In een wereldeconomie moet iedereen meedoen. Alleen dan ontstaat er samenwerking en gelijkwaardigheid. We zullen onszelf dan als wereldburgers beschouwen, als inwoners van de planeet. In dit mondiale bewustzijn is het concept van oorlog volkomen idioot.
Science fiction? Wie weet, maar afgaande op de nuchtere feiten is een florerende wereldbeschaving niet eens zo onwaarschijnlijk. Om het populair uit te drukken: We have the technology - technisch is het haalbaar. Afgezien van onvoorziene omstandigheden, is er eigenlijk maar één hindernis die ons kan tegenhouden, en dat is onze oude, beperkte manier van denken. De mensheid staat voor de uitdaging om collectief het bewustzijn te veranderen. De vraag is echter, of we in staat zijn om het oude vijand-denken los te laten en een nieuwe mondiale blik te ontwikkelen. Durven we lang uitgestelde pijnlijke beslissingen te nemen en knopen door te hakken? En zijn we in staat om de moeilijke overgangsjaren, die voor ons liggen, te ondergaan zonder uit wanhoop naar de wapens te grijpen of ons te verschansen in de politieke loopgraven van een nieuwe koude oorlog?
Europa gaat nu door een zeer kritieke fase. Jullie zijn de voorlopers in een proces waar de hele wereld doorheen moet: allemaal dezelfde munteenheid, de economieën op elkaar afstemmen, de grenzen opengooien... Veel van de toekomst van de hele wereld zal afhangen van de vraag of jullie het nu redden. Europa is een testcase om te zien of we mondiaal kunnen samenwerken. Het is interessant, dat er op dit moment zoveel socialisten aan het bewind zijn: Schröder, Kok, Jospin, Blair. Allen denken vanuit een traditie van solidariteit. Dat is een hoopvolle gedachte.

Mijn eigen wortels liggen ook links van het midden. Tien jaar geleden was ik behoorlijk marxistisch ingesteld. Ik was altijd in de oppositie, vocht tegen het establishment, ging steeds de confrontie aan. Maar vandaag de dag zie ik verandering heel anders. Om iets echt te doen slagen, moet iedereen overtuigd zijn dat het ook in zijn of haar belang is. Niet alleen in het belang van het kapitaal en niet alleen in het belang van de arbeider. We willen een systeem waarin beide kunnen floreren. Wat dat betreft leven we in een interessante tijd. Je kunt tegenover de rijken der aarde een zeer overtuigend pleidooi houden, dat het in hun eigen belang is om hun rijkdom wat beter te verdelen. De economie - en daarmee hun eigen kapitaal - zal niet groeien als de gewone man niet mee kan groeien en kansen krijgt. Tegen politici en zakenmensen zeg ik: "Het is nu aan jullie om stappen te ondernemen. Het is in ieders belang om te investeren in een goede sociale infrastructuur en in onderwijs voor arme mensen." Daarnaast probeer ik arbeiders duidelijk te maken, dat er veel voordeel zit in mondiale financiering en aandelenmarkten, en dat ze er beter aan doen zich flexibel op te stellen en deel te nemen, in plaats van tegen het kapitaal te blijven vechten. Ik ben zelf ook gaan inzien, dat niet iedere zakenman er per definitie op uit is om je uit te buiten. Ik weet dat het niet makkelijk en zelfs angstig is om oude ideeën en zekerheden los te laten, maar de wereld gaat veranderen en we moeten er nu - samen - doorheen.
Iedere grote verandering gaat nu eenmaal met een crisis gepaard. Maar een crisis biedt mogelijkheden. Het is erg moeilijk om fundamentele veranderingen door te voeren als dingen goed gaan. Nu het niet zo goed gaat, kunnen we pijnlijke, lang uitgestelde processen doorvoeren - zoals bijvoorbeeld het saneren van de Japanse financiële infrastructuur. We moeten er voor waken dat we niet - uit angst - teruggrijpen naar oude systemen. Er is maar één manier om vooruit te gaan en dat is full speed ahead. Maar dan wel met een duidelijke visie en een doel voor ogen.

De reden om de optimistische Long Boom toekomstvisie te ontwikkelen, was vooral een tegenwicht bieden aan de rampspoedscenario's van de tachtiger jaren. Er was in die tijd een volstrekt gebrek aan toekomstperspectief. Noem het voor mijn part wishful thinking, maar ik heb vooral heel nuchter gekeken naar de positieve ontwikkelingen die al in gang waren gezet: de personal computer, de nanotechnologie, telecommunicatie, biotechnologie en alternatieve energie. Alle vijf maken een snelle economische groei mogelijk, zonder dat het milieu verder wordt aangetast. De kracht van de Long Boom is, dat hij is gebaseerd op een reeds bestaande ontwikkeling. We hoeven niets nieuws uit te vinden, het is volstrekt toepasbaar. Hoe meer we erover nadachten, hoe logischer het werd.
Ik merk steeds weer, dat onze positieve visie een enorm effect heeft. Velen voelen zich aangesproken en opgeladen door dit nieuwe perspectief. Natuurlijk zijn er ook mensen die boos of ontkennend reageren. Maar in ieder geval wordt erover nagedacht en is er een dialoog op gang gebracht over waar we de komende vijfentwintig jaar naar toe willen.
De Long Boom is geen voorspelling waarbij we achterover kunnen leunen en het allemaal laten gebeuren. We moeten zelf een hoop doen. Zeker nu, met deze crisis. Het moet bovendien relatief snel gebeuren, zodat we de overgang kunnen maken. Ons boek zal dan ook krachtig onderstrepen, dat we met z'n allen op een kritieke kruising staan en dat we nu stappen moeten nemen in de richting van een meer onderling verbonden planeet. Dit is beslist niet het moment om de zaken op zijn beloop te laten.

Er is een aantal kernwaarden, zoals openheid, verbondenheid en balans. Open leren staan voor nieuwe ideeën en voor andere mensen is cruciaal. Ook de media en grenzen moeten open zijn. Het tegenovergestelde van deze open houding is dodelijk: hokjesgeest, intolerantie, fundamentalisme. De tweede waarde is verbondenheid. De toekomst zal steeds meer verbonden zijn, zowel technologisch als qua netwerkmaatschappij tussen individuen en samenlevingen. Hoe meer mensen met de economie zijn verbonden, hoe meer we ons met elkaar verbonden voelen. Maar ook in het klein - mijn vrouw en ik vragen elkaar regelmatig "zijn we verbonden?" Een andere belangrijke waarde is balans. We zijn een tijd lang te ver doorgeslagen in de richting van technologische ontwikkeling. Nu moeten we meer focussen op mensen. We hebben jaren gevochten tegen inflatie. Het werd een obsessie. Van de weeromstuit zijn we in deflatie terechtgekomen. Nu moeten we hard werken om de zaak weer recht te trekken. Dat steeds uit balans raken kost erg veel energie. Ook hier begint het weer in het klein. Al mijn vrienden worstelen met hetzelfde probleem: je wilt hard werken, je idealen verwezenlijken en tegelijkertijd een vervullende relatie hebben en je lichaam niet volkomen uitputten. Het antwoord is balans.
Veel van de genoemde waarden zijn typisch vrouwelijk. Vrouwen zullen veel meer macht krijgen. In Amerika studeren thans meer vrouwen in rechten en business af dan mannen. Ook oosterse en westerse waarden zullen meer in balans komen. De wereld zal een meer verbonden, onderhandelende samenleving zijn, in tegenstelling tot de oorlogszuchtige samenlevingen van nu.

Vanuit de spirituele hoek komen veel mensen naar me toe. Ze zeggen dat we op de zelfde lijn zitten, dat we synchroon lopen. Het is interessant, dat spiritueel ingestelde mensen nu in dezelfde richting denken als economen en techneuten. In het verleden waren economische principes juist volkomen tegengesteld aan spirituele principes. Mensen droomden in de spirituele dimensie over wat er moest gebeuren, maar de realiteit van alle dag was volstrekt anders. Het is prachtig dat die werelden nu samen komen. Bovendien is dat bepaald geen slechte manier om de planeet te besturen. Tegenover zakenmensen ben ik wel voorzichtig. Met hen spreek ik niet over spiritualiteit. Dan sluiten ze zich af.
Het is een hele kunst om alle neuzen dezelfde kant op te krijgen. Maar we zijn het aan onszelf en aan onze kinderen verplicht. Het is nu onze taak om het fundament voor een nieuwe beschaving te leggen. Misschien zullen wij zelf het resultaat niet meer zien, maar onze kinderen wél. Ach, Mozes doolde ook veertig jaar door de woestijn, zonder het beloofde land ooit te zien.'