Email   Print

Gezond egoïsme

Egoïsme heeft een negatieve klank. Het is paradoxaal: in de moderne cultuur waarin het 'eigen belang' centraal staat, is 'egoïst' een scheldwoord. Maar geven kan niet zonder nemen. En egoïsme is een voorwaarde voor barmhartigheid.

Egoïsme heeft een negatieve klank. Het is paradoxaal: in de moderne cultuur waarin het 'eigen belang' centraal staat, is 'egoïst' een scheldwoord. Maar geven kan niet zonder nemen. En egoïsme is een voorwaarde voor barmhartigheid.

[tekst] Een mens moet zich individueel en apart kunnen voelen. Ons identificeren met de behoeften van de ander is een intrinsiek menselijke vaardigheid en kracht. Maar ons bijzonder en belangrijk voelen in ons anders-zijn, ons afzonderlijk-zijn is even essentieel voor een gezonde ontwikkeling. Iemand moet 'nee' kunnen zeggen tegen een relatie om er met een gerust hart 'ja' tegen te kunnen zeggen. Wie niet afzonderlijk kan zijn, kan ook niet innig zijn. Wie zich niet vrijelijk van anderen kan afwenden, kan zich ook niet veilig naar hen toewenden zonder zich hun gevangene te voelen. Wie zich niet af en toe terecht het middelpunt van het heelal kan voelen, kan ook een ander dat gevoel niet gunnen.

Egoïsme - zich te laten bewonderen, beminnen en begrijpen zonder verplichting tot wederkerigheid - is hoe vreemd het ook mag klinken een essentieel onderdeel van wederkerigheid. Het is automatische verbonden met ons ingebakken, gezond verlangen om te geven en er voor anderen te zijn. Zonder egoïsme kan het verlangen om aan anderen te geven, er voor anderen te zijn, hen te aanvaarden en te koesteren, verworden tot een soort horigheid. Een individu dat met zijn gezonde egoïsme in conflict komt, ervaart relaties als eenrichtingsverkeer de verkeerde kant op. Zijn of haar gezonde verlangen om voor anderen te zorgen, voelt dan aan als een netto verlies. Met andere woorden: als je jezelf niet op de eerste plaats kunt stellen, zul je je in het contact met anderen al gauw op de tweede plaats gedrukt voelen.

De hedendaagse samenleving wordt gedomineerd door een korte termijn egoïsme. Dit soort egoïsme zegt dat je alleen gelukkig kunt zijn als je meer hebt dan anderen, en dat je het gevoel van te kort gedaan zijn, moet bestrijden door anderen te kort te doen. We sluiten ons - uit angst voor de eisen van anderen - af en leven vanuit een soort paranoïde isolatietank. Helaas ontkent deze vorm van egoïsme niet alleen de primaire rol van altruïsme in de menselijke psyche, maar is ze tegelijk een perversie van het gezonde egoïsme. Deze perversie ontstaat in gezinnen waar het legitieme narcisme van een kind wordt ontmoedigd of verboden. Het kind - en later de volwassene - ervaart de wereld als een gesloten stelsel van communicerende vaten: wat er bij mij bij komt, gaat er bij jou af. De ouders scheppen dit wereldbeeld doordat ze hun kind niet bevestigen in zijn narcisme: Je mag niet uniek, zelfstandig en anders dan ons (de ouders) zijn. We krijgen dan het gevoel niet bijzonder te zijn en dat het verlangen hiernaar verkeerd is. We vertrouwen onze eigen gevoelens niet meer een worden een verlengstuk van de ouders. Het kind - en later de volwassene - voelt zich niet geliefd om wie hij is, maar om wat hij voor de ander kan doen of voorzover hij of zij op de ander lijkt. We zijn voortdurend op anderen gericht en worden op die manier pathologische 'gevers'. Gezond narcisme is het vermogen om je geen zorgen te maken over andermans behoeften. Als we geen egoïsten mogen zijn, kunnen we ook niet gul zijn zonder ons heimelijk afgeperst te voelen. Iemand wiens psychische wereld is gebaseerd op een beeld van schaarste (wat er bij mij bij komt, gaat er van jou af), zal alle aanspraken op het goede des levens laten varen en zich chronisch te kort gedaan voelen. Uit zelfbescherming worden we dan overdreven bescheiden en opofferend. We zien dit voornamelijk bij vrouwen van wie wordt verwacht dat zij in de eerste plaats dienstbaar zijn en zelf geen verwachtingen van anderen hebben. Er ontstaat een chronisch schuldgevoel waardoor we geneigd zijn om koste wat kost te blijven geven. Anderen reageren door de narcistische behoeften juist te overdrijven: als jij niet erkent hoe bijzonder ik ben, zal ik het je wel even inpeperen! Deze 'oplossing' zien we meer bij mannen. Zij bekleden vaker de machtsposities waarin ze in staat zijn met geweld narcistische voldoening van anderen te eisen.
Er is behoefte aan het gezond egoïsme van mensen die willen worden gewaardeerd om wie ze zijn. Zo'n ego mag zichzelf ophemelen zonder dat het ten koste gaat van een ander. Gezonde eigenliefde is de ruggengraat van een gezonde persoonlijkheid.