Email   Print

De onveiligheid van televisie kijken

De aandacht van de media voor geweldsmisdrijven lokt de roep om strengere straffen uit

STRENGERE STRAFFEN. Meer politie op straat. Meer cellen. Zero-tolerantie. De burger voelt zich onveilig en de politiek draagt oplossingen aan. De algemene tendens is duidelijk: criminaliteit moet harder worden aangepakt. Maar werkt strenger straffen? De Verenigde Staten zijn hét westerse land van de harde aanpak. Maar juist het Amerikaanse voorbeeld biedt weinig vertrouwen dat de samenleving veiliger kan worden gemaakt met meer politie, zwaardere straffen en meer gevangenissen. De misdaadstatistieken van de VS van de afgelopen twintig jaar vertonen een opvallende vlakke lijn, terwijl het aantal cellen in die periode steeg van 400.000 tot bijna twee miljoen. In dezelfde tijd werden de straffen (veel) zwaarder en paste meer dan de helft van de staten hun wetgeving aan zodat minderjarigen als volwassenen kunnen worden berecht. Tikkun (november/december 1997) spreekt - naar analogie van het 'militair-industrieelcomplex' van Eisenhower - van een 'gevangenis-industrieelcomplex'. Beide industrieën kampen met dezelfde eigen logica die hun beleid ondersteunt - wat de uitkomst ook is: 'Als we de oorlog verliezen, hebben we meer wapens nodig om de volgende te winnen; als we de oorlog winnen, hebben we meer wapens nodig om de volgende ook te winnen. Als de misdaad stijgt, hebben we meer cellen nodig om de misdaad te laten dalen; als de misdaad daalt, hebben we meer cellen nodig om dat zo te houden.' In het boek The Real War on Crime van Steven R. Donziger (Harper Perennial 1996) waarin wordt voorgerekend dat - als de huidige groei van de Amerikaanse gevangenissector doorzet - over twintig jaar zes van de tien (!) zwarte Amerikaanse mannen tussen 18 en 34 jaar achter de tralies zal zitten. Tikkun voegt toe: De Verenigde Staten hebben dezelfde misdaadcijfers als Canada maar er zitten in de VS vijf keer zoveel mensen in de gevangenis.

HOE KOMT HET dan dat Amerikaanse politici elkaar naar de kroon steken met hun harde aanpak van criminaliteit? Tikkun zoekt het antwoord op de televisie. Het blad betoogt niet zozeer dat geweld op televisie misdaad stimuleert - dat blijft lastig te bewijzen - maar dat het nieuws mensen een onveilig gevoel geeft. Waar gewelddadige misdrijven vroeger een lokale aangelegenheid waren, worden zij tegenwoordig uitvoerig behandeld en in beeld gebracht door steeds meer elkaar beconcurrerende televisiestations. Een statistisch incident - hoe ernstig ook - wordt daarmee een landelijk verschijnsel. Mensen die veel televisie kijken, blijken grotere voorstanders van strengere straffen en zij schatten de kans dat zijzelf slachtoffer worden van geweld duidelijk te hoog in. Een media-onderzoeksbureau stelde vast dat op een willekeurige avond in de afgelopen maand februari 59 van 100 onderzochte lokale televisiezenders hun nieuwsprogramma openden met een sensationeel, gewelddadig misdrijf. Het publiek verliest daardoor het onderscheid tussen een gewelddadige misdaad - tegen mensen - en een niet gewelddadige misdaad - tegen eigendommen - uit het oog. Het nieuws vertroebelt de statistieken - hooguit één op de tien misdrijven is gewelddadig - en geeft mensen een onveilig gevoel. Geweld is entertainment geworden in de strijd tussen televisiezenders om de gunst van de kijker. En dat verklaart de roep om strengere straffen en meer politie en cellen, waarmee politici stemmen binnenhalen.

STRAFFEN DIENEN ter vergelding en om de samenleving te beschermen; veiliger te maken. Maar de hoogte van de straf is daarbij niet doorslaggevend. 'Een lange straf gaat op den duur zijn zin verliezen. Je ziet gedetineerden na verloop van tijd omslaan. Ze voelen zich dan niet langer schuldig. Integendeel: de maatschappij krijgt de schuld', zegt ex-gevangenisdirecteur Wil Govers in de Humanist (april 1998). Maar ook in Nederland is strenger straffen de trend: sinds 1975 is het aantal cellen bijna verviervoudigd. De veiligheid is wel gebaat bij een ander - uit de Verenigde Staten overgewaaid - controversieel begrip: zero-tolerantie. Het woord riekt naar de politiestaat, maar Psychologie (februari 1998) bericht dat Nederland al vele voorbeelden van zero-tolerantie kent: het parkeerbeheer met de wielklem, het controlesysteem in het openbaar vervoer, de snelheidscontrole op de A2 en het snel-herstelbeleid na vandalisme. En onlangs kregen in Amsterdam drie mannen een boete van tussen de 150 en 250 gulden opgelegd voor het in de gracht gooien van respectievelijk een plastic koffiebekertje, een bierblikje en een bierflesje. Politiewoordvoerder Klaas Wilting zegt in Trouw (12 augustus 1998): 'We proberen de touwtjes strakker aan te trekken. Want 's nachts op het Rembrandtplein piesen ze zonder pardon over je schoenen.' Zero-tolerantie werkt: fout parkeren neemt af, graffiti neemt af in wijken waar snel wordt schoongemaakt en de Spoorwegen melden dat de nieuwe kaartjes-regels het zwart reizen duidelijk hebben teruggedrongen. In de criminaliteit mag van zero-tolerantie eenzelfde effect worden verwacht, ofschoon het beleid niet louter op het onderdrukken van ongewenst gedrag moet worden gericht. 'Opvoeden' tot gewenst gedrag - preventie - is evenzeer van belang.

ZERO-TOLERANTIE moet adequaat en consequent zijn. Het gaat erom dat er wordt gereageerd, de zwaarte van de reactie is niet onbelangrijk, maar wel secundair, aldus Psychologie. Het is niet primair de hoogte van de straf die een potentiële dader afschrikt, het is het feit dat er geen ontkomen is. En daarom is consequente uitvoering cruciaal. Maar de wetgeving moet dat wel mogelijk maken. En wat dat betreft scoort Nederland slecht. Bij voorbeeld de belastingwetgeving is zo ingewikkeld dat ook brave burgers op zoek gaan naar de mazen in het net. Psychologie brengt de politieke besluitvorming omtrent het vliegveld van Maastricht in herinnering als een illustratie van het Nederlandse onvermogen om consequent te zijn: in Maastricht zullen geen nachtvluchten worden uitgevoerd, alleen zijn de nachten in Maastricht korter dan in de rest van Nederland... Ofwel compromisbeleid staat een veilige samenleving in de weg.