Email   Print

Wie het geestelijke erkent, toont zich naakt aan de wereld

De Amerikaanse schrijfster Naomi Wolf liet zich met The Beauty Myth en Fire with Fire kennen als een krachtige voorvechtster van het feminisme. Nog nauwelijks bekend is haar spirituele weg. Een openhartig - én herkenbaar - verslag over een ontmoeting met het goddelijke.

Ik ben opgegroeid in een gezin waarin het mystieke een plaats had. Maar later, als verbeten jonge feministe die de wortels van de vrouwenonderdrukking wilde blootleggen, voelde ik me vervreemd van de patriarchale kanten van het jodendom. Zo sprak ik eens met een vooraanstaande rabbijn over de innerlijke strijd waarin ik gewikkeld was. Ik vertelde hem van mijn ideeën om de liturgie meer vrouwvriendelijk te maken en noemde het werk van rabbi Shira Lander die de mikve gebruikte als helend en louterend ritueel voor verkrachtingsslachtoffers. De rabbi zei me dat hij - geplaatst voor de keus tussen vrouwvriendelijkheid en traditie - voor de traditie zou kiezen. Mijn hart ging definitief op slot. Mijn progressieve wereld was door en door atheïstisch en vijandig tegenover religieuze en spirituele tradities. Spiritualiteit werd niet alleen beschouwd als een van de dingen die de massa bonden aan een onderdrukkende maatschappelijke orde, maar ze gold ook als 'soft'. Er heerste een macho-sfeer waarin belangstelling voor het geestelijke - in tegenstelling tot bij voorbeeld wapens voor de Sandinisten of herverdeling van de rijkdom - gold als iets voor 'watjes' of 'de burgerij'. Bovendien kwam de vijandige houding van de feministes met wie ik destijds omging voor een deel voort uit het feit dat 'god-praat' zo was ingekapseld door religieus rechts dat wie het gebruikte daarmee ook werd besmet. Dus voelde ik het als gênant om te erkennen dat ik belangstelling had voor god. Dát opbiechten zou in de progressieve kringen waarin ik verkeerde ernstiger zijn dan het opbiechten van allerlei perversies of verslavingen.

Maar tweeënhalf jaar geleden kreeg ik een dochter. Dat was zo'n wonder dat het moeilijk is om je niet af te vragen wat je ermee aan moet. Wanneer je kind de volgende ochtend wakker wordt en je aankijkt, is dat zo evident wonderbaarlijk! Je ontkomt maar moeilijk aan speculaties over de vraag: 'Waar kom je vandaan?' Het soort liefde dat het ouderschap bij je oproept, een onverzadigbare, hulpeloze, zelf-wegcijferende liefde, lijkt meer op een spiritueel liefdesbegrip dan enige andere liefde die ik ooit heb gekend. Romantische liefde, en misschien ook alle andere vormen van liefde, hebben - naar het schijnt - toch meer met het ego te maken dan de liefde van een ouder voor een kind. Door deze liefdeservaring begon ik iets te begrijpen van waar spirituele tradities zich mee bezighouden. In ongeveer dezelfde tijd bezocht ik - in verband met mijn writer's block - een therapeut, en die bracht me in een meditatieve toestand. In die toestand kreeg ik een spirituele ervaring, een overweldigende, onverklaarbare mystieke ontmoeting die mijn hele wereld op zijn kop heeft gezet.

Na mijn ervaring heb ik veel over mystiek en spiritualiteit gelezen. Grote leermeesters hebben er in het verleden bij hun discipelen op aangedrongen dat ze er zeker van moesten zijn dat hun mystieke ervaring - wat die ook geweest was - tot uiting kwam in hun verdere levenswijze. Deze ervaring was voor mij wezenlijk anders dan, bij voorbeeld, het aanvaarden van politieke denkbeelden of ideologieën. Een kenmerkend verschil was dat ik deze ervaring helemaal niet wilde - het was onthutsend, schokkend, beangstigend, het bracht mijn leven in wanorde. Het was pijnlijk en ongewenst - en tegelijk vreugdevol en bevrijdend. Wat onder meer zo schokkend was, was dat het verwerven van de dingen waaraan de wereld die ik kende zoveel waarde hechtte - bij voorbeeld status, geld, schoonheid, zelfrealisatie, roem - geheel wegviel en dat de enige werkelijkheid bestaat in dienstbaarheid en de vreugde en schoonheid daarvan. Het was pijnlijk om opeens te beseffen hoe irrelevant de ego-behoeften waren die voorheen zoveel van mijn tijd en energie hadden opgeslorpt.

Nu ik een spirituele weg ben ingeslagen, ben ik tot het besef gekomen dat iedere keuze van belang is. Als ik vroeger mijn dag niet had, viel ik wel eens uit naar iemand die lang deed over het invullen van een vliegticket of verdoezelde ik wel eens iets van de waarheid in een gesprek omdat ik op dat moment eigenlijk niet al te diep in de waarheid wilde duiken, of ik was wel eens lui of slordig in mijn beslissingen, met uitvluchten als 'het doet er niet echt toe' of 'er is toch niemand die het ziet' of 'door de bank genomen, ben ik tamelijk redelijk, dus maakt het deze ene keer niet uit wat ik doe'. Maar nu besef ik dat iedere keus, hoe klein ook, van belang is. Op mijn woorden passen, bij voorbeeld, want een van mijn grootste ondeugden was dat ik er dingen uitflapte, roddelde of dingen zei die geestig waren maar niet erg kies - 'ach, we zijn op een feestje, dus wat maakt het uit?'. Nu ben ik me ervan bewust wat de gevolgen van mijn woordkeus kunnen zijn. Ik ben me ervan bewust dat alles wat ik de wereld in stuur, ooit zal terugkeren, en dat al mijn bedoelingen zich in de wereld zullen manifesteren.

Eén ding dat me in mijn spirituele ervaring in het bijzonder duidelijk is geworden, is dat er niet slechts één weg naar de spirituele waarheid is, niet één ware religie, dat vele wegen naar het goddelijke kunnen leiden. Dus begon ik links en rechts uit alle godsdiensten te lezen. Ik vond belangrijke waarheden in het boeddhisme - in het bijzonder het gegeven dat je activist kunt zijn zonder woede en zonder de tegenstander te demoniseren. Ik peurde grote waarheden uit wat ik las over Jezus, uit de Kabbala, bij twintigste eeuwse joodse denkers. Maar spreken met mijn familie over de ontroering die bij voorbeeld de boodschap van Jezus bij me teweegbracht, was een kwelling. Ik merkte dat het minste beetje sympathie voor die man werd beschouwd als volksverraad. Ik begrijp wel dat zijn boodschap op een tirannieke manier is gebruikt, maar wat uit naam van het Christendom is gebeurd, had vaak zo weinig te maken met zijn oorspronkelijke boodschap.

Ik moest en moet erg oppassen met de spirituele hunkering die nu in het middelpunt van mijn leven staat. Ik vind dat het soms zowel bagatelliserend als opdringerig kan zijn om over dergelijke kwesties te praten met mensen die zelf niet hunkeren naar een spiritueel element in hun leven. Dus pas ik er erg voor op de indruk te wekken dat ik iemand wil bekeren. Maar als ik ergens een hunkering vermoed, durf ik mijn eigen dorst naar deze dimensie van de werkelijkheid eerder naar buiten te brengen. Ik vind dat we voorzichtiger moeten zijn met het uitdragen van god, met de manier waarop we hem in de wereld brengen. Dat houdt onder meer in dat ik me er steeds van bewust blijf dat mijn ervaring van god niet de uwe hoeft te zijn. Toch weet ik tegelijkertijd dat mijn aarzeling om over dit alles te spreken voor een deel ook angst is. Vooral omdat ik een vrouw ben. Het heeft negen jaar geduurd voordat ik genoeg geloofwaardigheid had opgebouwd in de analytische, rationele wereld om nu te kunnen spreken met enige verwachting dat ik hoogte zal worden gehoord. Het is een hele toer geweest, en in hoge mate een sekse-bepaalde toer. Ik heb steen voor steen een lineair, traditioneel-mannelijk, rationeel-discours moeten opbouwen. Als ik vervolgens zeg: 'En ik heb een... mystieke ervaring gehad,' dan is de vrees groot dat ik mijn hele moeizaam bevochten kapitaal aan rationeel gedachtegoed zal kwijtraken. Het zijn traditioneel de vrouwen die kaarsen branden en engelen zien, dus ben ik bang om te worden afgewezen als vrouw. Nederigheid, dienstbaarheid, mededogen en liefde gelden traditioneel als 'vrouwelijk'. Daardoor is het voor veel mannen moeilijk zich open te stellen voor hun eigen mystieke of spirituele kant, uit vrees dat ze door de heersende cultuur worden ont-mand. Bovendien is het gênant. Wie over het eigen spirituele leven praat, geeft zich bloot. Wie de rol van het geestelijke in de wereld erkent, en zijn of haar relatie ermee zichtbaar laat stralen, toont zich naakt aan de wereld. Elk defensief spoortje van cynisme, van het ego ontbreekt. Werkelijk aanwezig zijn en waarachtig leven vanuit je hart betekent dat je jezelf ten diepste kwetsbaar maakt en in gevaar begeeft. Dat is een sprong in het duister. Als je iets uit het diepst van je hart loslaat over spiritualiteit, is dat jouw absolute waarheid, dus wordt dat afgewezen, dan wordt je waarheid afgewezen, en niet zomaar iets ad-rems van een televisieoptreden.

Ik ben schrijfster. Ik heb geleerd specifieke, toegespitste taal te gebruiken om reële dingen te benoemen. Maar wanneer we over het rijk van het spirituele spreken, laat mijn taal het soms afweten. Ik vind het heel beangstigend om de vaardigheid, het ingedekte, de ego-beveiliging die ik ken als manipuleerder van de taal, af te leggen en ergens binnen te gaan waar de taal me in de steek laat. Als ik hierover in het publiek zou praten, zou ik - de schrijfster - gaan zitten stamelen. Het zou deprimerend kunnen zijn. Het is niet gemakkelijk om voor je spiritualiteit uit te komen. Het gekke is dat wanneer ik de sprong in het duister waag, als ik dit verhaal tegen een publiek houd en vertel over spirituele waarheden, het vaak een diepe snaar blijkt te raken. Ik ben nooit belachelijk gemaakt - integendeel, ik merk dat mensen graag tot dat nivau willen afdalen. Wat ik ook heb gemerkt, is dat het gemakkelijker is om over deze kwesties te praten met mensen in het algemeen dan met de mediawereld. Spirituele waarheden zijn in de smalle corridor van media en overheid onaanvaardbaarder dan elders in het land - en dat alleen al bevestigt voor mij hoe ver die elitegroepen achterlopen bij de rest van de mensen. De pers en de overheid zijn verwikkeld in gedragsvormen die worden bedreigd door een spirituele visie, dus staan ze daar vijandig tegenover. Ik heb dit persoonlijk ondervonden toen me werd gevraagd om op proef een televisieprogramma te presenteren met een formule waarbij mensen aan het woord werden gelaten over hun politieke inzichten. Hoe hoger de meningsverschillen opliepen, hoe meer er werd geruzied en geschreeuwd, hoe meer vuurwerk, des te beter heette het te zijn. Maar na de vierde opname kreeg ik last van hoofdpijn en besefte ik dat deze manier van met elkaar omgaan voor mij vernederend was en in strijd met de reden waarom we op deze planeet zijn neergezet. Dus moest ik afzeggen. In die contekst is er nog geen ruimte voor mensen die zeggen: 'Ho, stop; laten we eens zien of we tot overeenstemming kunnen komen en van daaruit op een andere manier met elkaar kunnen omgaan.' Mijn vrees dat ik eruit lig als spiritueel levend mens heeft goede gronden: ik kan dat soort schnabbels niet meer doen, want ik kan niet meer zo communiceren. Dat soort instellingen en de manier waarop ik met mijn hart in het leven wil staan, zijn steeds slechter met elkaar te verenigen. Dus vraag ik me soms af of ik me zo zal ontplooien dat er straks geen werk meer voor me is en ik zonder inkomen zal zitten.

En dan is er nog iets: wanneer je over god praat, bestaat altijd de vrees dat je dat doet uit eigendunk of als egotrip, of althans die indruk wekt. Veel mensen gebruiken god om hun cv op te poetsen of om een product of zichzelf te verkopen. Daarom sluit ik me af als ik mensen over god hoor praten met een air alsof ze de waarheid in pacht hebben - ik grijp naar de afstandbediening. Het is goed om behoedzaam en argwanend te zijn, en met nadruk te zeggen - zoals ik hier wil doen - dat ik maar een beginneling ben, dat ik een spirituele hunkering bezit en geen spirituele waarheid. Zelfs als ik zeg dat ik behoedzamer ben geworden wat betreft de dingen die ik zeg en doe, kan dat door anderen worden opgevat als verwaand en belerend. Een van de vormen die mijn spirituele leven heeft aangenomen is dat ik wekelijks sabbat vier. Ik heb in mijn dagelijks leven niet veel gelegenheid om god te vragen mee te doen aan wat ik doe. Dus vind ik het heel belangrijk een plek te hebben waar ik iets kan doen met andere mensen waarbij ik god kan vragen mee te doen. Het is heerlijk dat ik dit aan mijn dochter Rosa kan meegeven, en te zien hoe vanzelfsprekend kinderen het oppikken en de veranderende sfeer ondergaan als de sabbat begint en er een heiligheid binnentreedt.