Email   Print

Geestdodende lessen

Scholen moeten op zoek naar vitaliteit.

DE MEESTE LEERKRACHTEN weten, dat het onderwijs niet kan worden hervormd door telkens nieuwe theorieën of boeken, maar alleen door een andere wijze van zijn. Te midden van het vertrouwde beeld dat het onderwijs biedt - competitie, intellectuele strijd, obsessieve aandacht voor een smal arsenaal feiten, cijfers, diploma's - zijn we op zoek naar een geestelijk verlicht en bezield leven.

HET ONDERWIJS IS TEGENWOORDIG al te vaak een bedrijf des doods. Dat klinkt misschien hard, maar we hebben allemaal wel ervaren wat ik bedoel. Het bedroeft mij dat in mijn land, de Verenigde Staten, met het wijdst verbreide stelsel van openbaar onderwijs ter wereld, zoveel mensen zich dom voelen, omdat ze menen dat ze in een competitiesfeer achter zijn gebleven. Het is een stelsel dat het leven op de snijtafel legt en ons van de wereld lossnijdt, omdat het is geworteld in saaiheid en angst. Té veel kinderen worden van hun aangeboren leergierigheid beroofd door het proces dat er juist voor bedoeld is die gave te versterken. Ze komen van school en willen nooit meer iets leren.

DAAROM MOETEN WIJ THANS OP zoek naar dat wat leven geeft. Bij de diep-menselijke ervaringen die we aanduiden als weten, onderwijzen en leren, gaat het niet slechts om informatie en niet alleen om het krijgen van een baan. Het gaat om genezing en gezondheid; het gaat om volwassenwording, bevrijding, transcendentie. Het gaat om de herovering van de vitaliteit van het leven.

DE GROTE VRAAG IS, waarom er zo weinig levenbrengende kracht huist in de woorden scholing, onderwijzen en leren. Het zijn saaie woorden geworden, onbeduidende, grauwe woorden die verwijzen naar ervaringen die al even saai, onbeduidend en grauw zijn.

SCHOLING IS SAAI, omdat we het sacrale eruit hebben verdreven. Wat betekent het om het heiligdom in de kern van het weten, onderwijzen en leren te heroveren; het te heroveren op die deprimerende vorm van weten, die uitsluitend is gericht op data, logica, analyse en die ons systematisch wil loskoppelen van de ander, van de wereld? Mijn definitie van het sacrale is heel simpel: alles wat eerbied verdient. En zodra we dat inzien, blijkt het sacrale overal te zijn, want niets wat we echt doorgronden, is onze eerbied niet waard.

IK KAN NIET VEEL omgevingen bedenken waar mensen minder eerbied voelen dan op een universiteitscampus. Universiteiten tonen maar voor weinig dingen eerbied: voor tekst, voor deskundigheid, voor winnaars van competities. Maar docenten betonen geen eerbied voor aarzelende, innige wijzen van bestaan, voor mensen die niet precies op het goede woord kunnen komen of helemaal niet uit hun woorden kunnen komen. We tonen geen respect voor zwijgende verwondering. Geen respect voor stemmen buiten ons gesloten cirkeltje, laat staan voor de stemloze wezens in deze wereld.

WAAROM? OMDAT DE academische cultuur bang is. Het is een cultuur van de angst. We zijn bang iets te horen dat ons zou uitdagen en veranderen. Maar ik wil die stemmen niet horen, want ik ben bang voor verandering. En dus ben ik, in mijn academische cultuur, zorgvuldig door systematisch gebrek aan eerbied afgeschot van alles wat mij in twijfel zou kunnen trekken, me kan breken, openleggen, veranderen. Het is een bange cultuur.

JARENLANG AL BESTUDEER ik maatschappelijke bewegingen die het cultuurlandschap hebben veranderd. En ik heb ontdekt, dat die veelal zijn begonnen op momenten dat individuen die zich geïsoleerd en alleen voelden te midden van een wezensvreemde cultuur, individuen die in contact stonden met iets wat leven bracht, besloten niet langer een gespleten leven te leiden, zich niet langer uiterlijk anders te gedragen dan naar de waarheid waarvan ze zich innerlijk bewust waren. Ik noem dat het Rosa Parks-besluit. In 1955 weigerde Rosa Parks in de bus op te staan voor een blanke man, wat het startsein werd voor de bussen-boycot van Montgomery, een cruciaal ogenblik in de geschiedenis van de Amerikaanse burgerrechtenbeweging. Haar optreden toont aan welke macht een mens heeft om door een fundamentele beslissing verandering teweeg te brengen.

IK HEB ME VAAK AFGEVRAAGD hoe mensen de moed vinden om zulke beslissingen te nemen. Het antwoord dat ik heb gevonden in het leven van mensen als Parks, Václav Havel, Nelson Mandela en anderen is heel simpel. Deze mensen hebben begrepen dat geen straf erger kan zijn dan de straf die we onszelf opleggen door een gespleten leven te leiden. Als ik iets van die moed kan opbrengen in mijn werk als leerkracht, zal ik in deze wereld iets goeds hebben volbracht.