Email   Print

De revanche van de geest

Het heersende beeld van de toekomst is een soort super Star Trek: nog meer technologie, nog sneller. Met 'meer van hetzelfde' moeten alle bekende maatschappelijke problemen worden opgelost. Het is een onwaarschijnlijk scenario. Want, Einstein zei het al, 'problemen kunnen niet worden opgelost op hetzelfde niveau waar zij zijn gecreërd'. Ode presenteert een baanbrekend alternatief: de revanche van de geest. De 21ste eeuw wordt de eeuw van het bewustzijn. Na de verovering van de buitenwereld zal de mens zijn eigen innerlijk ontdekken. Vanuit een nieuw bewustzijn, zullen nieuwe oplossingen voor oude problemen worden gevonden. En de wereld zal er ingrijpend anders uitzien.

De toekomst komt dichtbij. Op de drempel van een nieuwe eeuw is er sprake van een bombardement van visies op de ontwikkeling van mens en maatschappij. Zelfs saaie ministeries en gemeenten publiceren dezer dagen toekomstscenario's. In het papieren geweld dreig je te vergeten dat de toekomst niet bestaat. Niet kan bestaan. De mensheid heeft alleen een heden. De toekomst is niet meer dan een projectie. En het probleem van die projectie is dat die doorgaans sterk wordt beïnvloed door het bestaande. Als de huidige samenleving wordt gekenmerkt door het samenspel van technologie, communicatie en markteconomie, is het gangbare beeld van de 21ste eeuw: meer technologie, meer communicatie en meer markt. Daarbij komt dan nog dat snelheid meer snelheid wordt. En dus is de toekomst vooral een - versneld - verlengde van het heden. Maar dat dacht de jager ook totdat hij door de boer werd verdreven. En de koetsier zag de automobiel niet aankomen.

Nee, waarschijnlijk is het niet: een toekomst waarin technologie, communicatie en markt nog meer zullen domineren. 'Ik geloof niet in de science fiction van Star Trek waarin - 400 jaar van nu - de mensen in essentie dezelfde zijn', zegt de vermaarde natuurkundige Stephen Hawking. Hij voorziet dat biologische systemen zich zullen blijven ontwikkelen om de elektronische voor te blijven. Hawking's opmerking treft vrijwel alle science fiction. Steeds weer staan ongelooflijke technologische vindingen centraal in een wereld die verstoken blijft van nieuwe sociale doorbraken. Maar de geschiedenis staat juist bol van trendbreuken. De evolutie vindt steeds nieuwe antwoorden op gerezen problemen. Toen jagen en trekken onhandig werd voor de groeiende volkeren, kwam de landbouw. En de industrialisatie was ook een antwoord op de sociale beklemming van de feodale agrarische samenleving.
De industriële revolutie bracht mensenrechten, democratie en zelfs de verzorgingsstaat, maar inmiddels loopt de materiële vooruitgang vast in sociale vervreemding. En aan de andere kant smoort de consumptiemaatschappij in wereldwijde vervuiling. Ofwel: de industrialisatie creërt thans meer problemen dan zij oplost. Het is nauwelijks voorstelbaar dat Star Trek - meer technologie en communicatie - oplossingen biedt voor die ernstige vraagstukken. En dat een schoon milieu afhankelijk is van meer economische groei, is een paradox. Het ligt meer voor de hand dat Albert Einstein nog een keer gelijk krijgt: problemen kunnen niet worden opgelost op hetzelfde niveau waar zij zijn gecreërd.

Er bestaat zo'n baanbrekende alternatieve toekomstvisie. Het is een visie die sinds de jaren zestig wordt gedragen door een los internationaal netwerk van - alternatieve - vernieuwende denkers. Zij verbeelden een toekomst waarin de technologie de mens niet overheerst maar dient. Waarin een nieuwe geestelijke dimensie leidt tot wezenlijke gelijkwaardigheid, tussen man en vrouw, werkgever en werknemer, arm en rijk. Sommigen maken de vergelijking met de renaissance in het vijftiende eeuwse Italië, die plaats maakte voor de mens in een wereld waarin god almachtig was. De nieuwe, geestelijke, renaissance verzet zich tegen de huidge god - de macht van markt en technologie - en biedt de mens een nieuwe sociale plaats.
Utopie? Misschien. Toch gaat het hier niet over een stelletje dromende intellectuelen. Ook al haken zij niet aan bij de heersende trend, hun visie heeft wortels in de evolutie. En bovendien delen zij het besef dat dromen fundamenten van vernieuwing zijn. Een historische vergelijking dringt zich op. Aan het einde van de achttiende eeuw kwam in Engeland bij elke volle maan de Lunar Society bijeen. In die tijd van paard en wagen 'droomden' James Watt, Josiah Wedgwood en anderen over een nieuwe - industriële - samenleving. Hun visies leidden tot de stoommachine (Watt) en de pijpen voor een ondergrondse riool (Wegdwood). Ofschoon de ontwikkelingen uiteindelijk ver voorbij hun verbeeldingskracht reikten, legden hun 'dromen' niettemin de basis voor een nieuwe maatschappij.
Van een georganiseerd verband als de Lunar Society is thans geen sprake, maar de nieuwe onderstroom heeft wel een duidelijke thuishaven: het dorpje Sausalito, bij San Fransisco in Californië. Hier - en in de naaste omtrek - heeft zich de laatste twintig jaar een veelzijdige groep van vooruitziende schrijvers, wetenschappers en ondernemers verzameld. Lang niet allen genieten wereldfaam, maar een bekende vertegenwoordiger van deze onderstroom is bijvoorbeeld de Amerikaanse natuurkundige Fritjof Capra die ondermeer The Tao of Physics en The Turning Point schreef waarin hij - geïnspireerd door Oosterse wijsheid - de geest een nieuwe plaats gaf in het denken over wetenschap en samenleving. In Europa behoort de Britse auteur Peter Russell tot dezelfde stroming. Hij schreef in The Global Brain over de spirituele dimensie van de informatietechnologie en in The White Hole in Time over de milieucrisis als een kans voor de ontwikkeling van het bewustzijn. Russell's landgenoot, de bioloog Rupert Sheldrake hoort thuis in dit rijtje denkers (zie het artikel op pagina ..). Maar ook de Belgische filosoof Arnold Cornelis die De logica van het gevoel schreef en dat - in lijn met zijn visie over zelfsturing - zelf uitgaf. Het succes van deze boeken - zo verkocht Cornelis zonder actief reclame te maken al 70.000 exemplaren van zijn boek - illustreert dat deze stroming invloed begint te krijgen.

Voor deze denkers zijn milieuvervuiling, overbevolking en de tegenstelling tussen arm en rijk niet de grote problemen van de wereld, voor hen ligt de uitdaging voor de toekomst in het menszijn. In het bewustzijn dus, in de houding waarmee de mens de wereld tegemoet treedt. Voor hen is de meest dringende behoefte: de menselijke geest de middelen verschaffen om een betere wereld te creëren. Freud zag in die geest nog vooral strijd. Voor hem werd de mens bepaald door elementaire, materiële driften - de behoefte aan voedsel, seks en veiligheid. Materie biedt inderdaad veiligheid. Maar meer materie biedt niet meer veiligheid, meer geld maakt niet gelukkiger. Sterker nog: in deze ontluikende toekomstvisie zijn de ernstige problemen van de moderne beschaving te wijten aan het feit dat de voortgaande materiële ontwikkeling niet gepaard gaat met spirituele ontwikkeling. De externe evolutie vraagt om een interne evolutie. Dat was het element dat Maslow toevoegde aan de 'defensieve' Freudiaanse behoeften: de mens zoekt betekenis, zingeving; hij streeft naar bewustzijnsgroei, actualisatie, naar zelfverwezenlijking.
Geestelijke ontwikkeling als doel van de mensheid is natuurlijk geen nieuwe visie. Het thema leeft als zesduizend jaar en verlichte geesten als Lao Tse, Confucius, de schrijvers van de Indiase Upanishads en Rig Veda, Boeddha, Socrates, Plato, Mozes, Christus en Mohammed hebben er hun leven aan gewijd. Maar zij waren enkelingen in hun tijd. Het informatietijdperk zorgt ervoor dat het bewustzijn nu meer dan ooit op de agenda van de mensheid staat. Er ontstaat - zoals Peter Russell het noemt - een Global Brain. Een steeds groeiend communicatieweb rijgt miljarden individuen aaneen. Mensen beïnvloeden en inspireren elkaar steeds sneller en vaker. En dat betekent dat inzichten veel makkelijker hun weg vinden. In de woorden van bestseller auteur Deepak Chopra: 'Jezus kon niet beschikken over CNN'.
Een gevolg van de ontwikkeling van het 'wereldbrein' is ook dat misstanden onmiddellijk worden ontmaskerd. Ruanda, Indonesië en kleermaker Gümus prikkelen het publieke bewustzijn en stimuleren daarmee sociale verandering en vernieuwing. De wereldwijde fusiegolf geeft eenzelfde impuls. Onderzoek wijst uit dat driekwart van de problemen in organisaties voortkomt uit slechte communicatie. Willen de miljardenfusies slagen, dan zullen mensen beter moeten gaan communiceren. Beter gaan luisteren en begrijpen. Op die manier dwingt ook de economische ontwikkeling tot bewustzijnsgroei.

De Amerikaanse historica Riane Eisler schrijft in De kelk en het zwaard dat de menselijke geest gedurende duizenden jaren is gevangengehouden door het patriarchale streven naar veroveren en heersen: 'Onze geest is in zijn ontwikkeling geremd en onze harten zijn verdoofd geraakt. En toch is ons streven naar waarheid, schoonheid en rechtvaardigheid nooit helemaal verdwenen. Als we ontsnappen uit deze ketenen, zullen onze geesten, harten en handen worden bevrijd, en hetzelfde zal gebeuren met onze creatieve fantasie.'
'De mens wordt baas in eigen brein', zegt de filosoof Arnold Cornelis. Hij ziet zelfsturing als een logische volgende stap in de ontwikkeling van de mensheid: 'Zelfsturing is de nieuwe naam voor vrijheid.' Eeuwenlang is externe sturing het model geweest. Er waren regels die men moest volgen en examens en politie waren middelen om gehoorzaamheid af te dwingen. Dat 'totalitaire' systeem heeft de voorwaarden geschapen voor een volgende fase in de evolutie. 'Je moet eerst wegen aanleggen om vervolgens op die wegen te kunnen sturen.' Ofwel: het ontdekken van de mogelijkheden gaat vooraf aan het kiezen van de mogelijkheden.
De westerse mens staat klaar voor de piek van Maslow's piramide: zijn zelf verwezenlijking. Cornelis spreekt van 'een revanche van de geest'. Het bewustzijn onderscheidt de mens van andere levende wezens. De mens is herkenbaar uniek en individueel. En zijn 'verborgen programma' is om dat unieke te verwezenlijken. In de visie van Cornelis is de evolutie erop gericht om te komen tot een wezen dat zichzelf stuurt. De mens kent zijn verborgen programma door zijn gevoel. Zijn hele leven is er daarom op gericht zijn gevoel om te zetten in zijn eigen logica, in zijn eigen creatie. Cornelis: 'Als we ons verborgen programma volgen, doen we datgene wat we kunnen en wat we leuk vinden en we ervaren dat als gezondheid, geluk, intelligentie en levenslust. Er is maar één manier om te voelen en dat is zelf voelen. Maar één manier om te denken, zelf denken. Maar één manier om gelukkig te zijn, zelf gelukkig zijn. Aut ipse, aut non. Ofwel: zelf of niet.'

Hoe zal de samenleving eruit zien waarin zelfsturing en zelfactualisatie centraal staan? Dreigt niet de anarchie, het afbrokkelen van de gemeenschap als mensen vooral met zichzelf bezig zijn? De nieuwe renaissance-denkers zijn niet bevreesd. Het leven wordt alleen maar leuker met het besef dat geluk niet wordt een innerlijk gevoel is - en niet wordt gekocht. De autonome mens beseft dat zijn zelfstandigheid te danken is aan het respect en de verdraagzaamheid van anderen. Gelijkwaardigheid en verdraagzaamheid kunnen kenmerken van de nieuwe samenleving worden, omdat de - te - controlerende regels en - te - dwingende instanties die onderlinge competitie en concurrentie bevorderen, verdwijnen. De mens heeft duizenden jaren gedacht en geleefd in termen van heerschappij: de mens was de baas over de natuur, de man over de vrouw, rijk over arm, Noord over Zuid.
Alle belangrijke maatschappelijke thema's krijgen in de 'nieuwe renaissance' een ander aanzien. Wat het milieu betreft, is de deep ecology theorie een voorbeeld van de nieuwe visie. In de 'diepe' ecologie gaat het voorbij de materiële werkelijkheid van het milieu, ook om de spirituele aspecten van het menszijn. Want: het is de vervuiling van de geest die leidt tot milieuvervuiling. Het gaat niet alleen om het behouden van grondstoffen en natuur maar ook om het besef welke plaats de mens inneemt in de hele creatie van het universum. 'Zelfverwezenlijking zal ons spontaan leren om de integriteit van de wereld om ons heen te waarderen en te verdedigen', zegt de grondlegger van het deep ecology-denken Arne Naess.
In sociale structuren zal de nadruk komen te liggen op verbinden in plaats van op rangschikken. Conformiteit en uniformiteit leggen het af tegen meer individualiteit en diversiteit. Regelgeving zal niet verdwijnen, maar zelforganisatie zal veel belangrijker worden. Hiërarchieën maken plaats voor losse, flexibele netwerken. Want verbondenheid is een besef en hoeft niet meer met regels en organisaties te worden afgedwongen.
De economische orde zal ingrijpende wijzigingen ondergaan omdat mensen geen bezit meer zullen nodig hebben als middel van bescherming tegen en controle over anderen. Spirituele groei zal ertoe leiden dat het thans heersende gevoel dat aanhoudende economische groei essentieel is, verdwijnt. Peter Russell voorziet wat dat betreft één cruciale verandering: het verdwijnen van rente. Want het is vooral 'het gebruik maken van geld om geld te verdienen' dat de noodzaak van groei voedt.
Voor standaard onderwijs is geen plaats in een wereld van zelfsturing. Kinderen moeten niet navertellen wat er in boekjes staat, maar moeten leren om hun eigen talenten te verzilveren. Die 'zelfsturing' is vervolgens ook van groot belang voor hun gezondheid. Arnold Cornelis zegt: 'Ik voorspel dat men zal beseffen dat gezondheid zelfsturing is.' En daarmee ontmantelt het bewustzijn de dure, 'controlerende' gezondheidszorg.
Technologie blijft maar dient meer dan ooit ter ondersteuning van de mens. De computer helpt de mens zich te concentreren op zelfsturing. Maar een greep naar de macht zal de computer nooit kunnen doen, omdat - zoals Stephen Hawking dat zegt - 'het elektronisch brein minder gecompliceerd is dan de hersenen van een worm.'

Kortom, de groei van het bewustzijn zal de wereld ingrijpend veranderen. Het is perspectief dat vanuit het huidige wereldbeeld moeilijk is voor te stellen. Maar de boeren in de agrarische samenleving van een paar honderd jaar geleden konden zich ook niet voorstellen dat iedereen zou kunnen lezen en schrijven. En toch werd dat de norm in het industriële tijdperk. Zo kan 'bewustzijn-alfabetisme' straks ook universeel zijn. Peter Russell spreekt van een 'innerlijk Manhattan-project'. Het Manhattan-project was het code-begrip voor de ontwikkeling van de eerste atoombom in de Tweede wereldoorlog. Wetenschappers hadden ontdekt dat de energie binnen de atoomkern een bom konden produceren die duizendmaal krachtiger was dan de destijds gangbare explosieven.

Een halve eeuw later, is het duidelijk dat er ook een enorm onbenut potentieel bestaat in het menselijk bewustzijn. Als die kracht kan worden vrijgemaakt, zullen zich oplossingen aandienen voor problemen die thans onoplosbaar lijken. Die toekomst is dichterbij dan we denken. Een recent onderzoek toont aan het 'innerlijke Manhattan-project' al aan de gang is: al tien procent van de Amerikaanse volwassenen - zo'n twintig miljoen mensen - kiest in zijn leven voor een sterke innerlijke, spirituele ontwikkeling. Gezien de aanhoudende vloed van spirituele boeken en cursussen zal het in Europa niet veel anders zijn. Die ontwikkeling maakt de toekomst. Mensen hebben altijd de dingen gecreeërd die zij zich eerst verbeeldden. Als bewustzijnsgroei de nieuwe visie is van steeds meer mensen, dan zal die groei er komen. Het is als met de Lunar Society van Watt en Wedgwood: de mensheid is gekomen om zijn dromen te verwezenlijken.