Email   Print

De Kick!

Een mens heeft prikkels, uitdagingen nodig om te leven. Maar in de moderne welvaartssamenleving vallen steeds meer natuurlijke uitdagingen weg. Het gevolg: de mens gaat op zoek naar kicks. Vandaar dat alles steeds harder, sneller en heftiger gaat. De mens raakt gevangen tussen kicks en verslavingen en het ware leven gaat steeds meer aan hem voorbij.

Tijdens de Golfoorlog bleek de hoeveelheid moorden en berovingen in Italië drastisch te zijn geslonken. Zaten de boefjes en masse voor de buis, of was de kick van het televisiegeweld zo bevredigend dat de gebruikelijke ongein achterwege kon blijven? Ook de anders zo afstandelijke CNN- verslaggeefster kickte zichtbaar op de beelden van computergestuurde massavernietiging. Na alweer een geslaagd bombardement kon zij een zucht van bewondering niet onderdrukken: 'Fascinating'.

Wat is toch de kick van oorlog en geweld? Waarom gaan we vrijwillig naar films als de Texas Chainsaw Massacre, beklimmen we de K2 en drommen we om ziekenauto's? Toen ik enkele jaren geleden voor het laatst tijdens een popconcert uit mijn dak ging, schreeuwde een vriend mij na een geslaagde stagedive toe dat de volgende mode ongetwijfeld zou zijn dat we elkaar en masse met boksbeugels te lijf gaan. 'Gewoon, om te voelen dat je leeft, weet je wel'. Het leek me niet onwaarschijnlijk. Wat viel er tenslotte verder nog toe te voegen aan decibellen, lichteffecten, opwekkende middelen en naakte go-go dansers? Inmiddels weten we dat het in ieder geval nog sneller kon. Gabberhouse zweept ons op tot snelheden die boven de 180 beats per minuut liggen. Ter vergelijking: John Travolta danstte in de jaren zeventig op zo'n 120 beats per minuut.

Een mens heeft prikkels nodig om het gevoel te hebben dat hij leeft. Wanneer we geen uitdagingen meer hebben, gaan we langzaam dood. Eerst geestelijk, dan lichamelijk. Niet voor niets is het bestrijden van verveling in bejaardentehuizen letterlijk van levensbelang. Er zijn daar weleens experimenten gedaan waarbij alle inwoners een plant cadeau kregen. Bij de helft werd erbij verteld dat ze die plant zelf moesten verzorgen en bij de andere helft zou het personeel deze taak op zich nemen. Enkele jaren later bleek het sterftecijfer onder de ouderen met de geheel verzorgde plant significant hoger te liggen dan bij de andere groep. Gebrek aan uitdaging?

Er zijn ook wel eens experimenten gedaan op studenten die zich vrijwillig lieten opsluiten in een ruimte waarin geen enkele externe prikkel kon doordringen. Geen geluid, niets te zien en allemaal van elkaar gescheiden. Na een of meer dagen begonnen zij te hallucineren. Bij gebrek aan externe prikkels gingen ze blijkbaar intern prikkels creëren.

In onze moderne welvaartsmaatschappij is alles zo goed geregeld dat er steeds minder natuurlijke uitdagingen zijn, behalve dan natuurlijk wat we elkaar voor Kerstmis nog kunnen geven. Als we alles al hebben en het nog niet genoeg is, dan blijven we zoeken naar nieuwe prikkels: Zonnen op de Maladiven, dansen in Parijs, shoppen in Londen, op survivaltocht in de Ardennen en trouwen onder water. Voor velen is het dagelijks leven te gewoon, te voorspelbaar, te saai. Door het bombardement aan prikkels in de vorm van beelden (koop mij!), bladen (lees mij!), geluiden (hoor mij!), relaties en werk zijn we niet meer gewend om zelf inhoud aan ons bestaan te geven. De vorm is belangrijker geworden dan de inhoud. We hebben het druk, druk, druk. Maar waarmee? De Nederlanders omarmen massaal het nieuwe levensmotto 'ik ren, dus ik ben': In 1995 zijn wij ruim honderd uren méér tijd gaan besteden aan werk, huishouden en onderwijs dan in 1975. Ten koste van... inderdaad, de echte vrije tijd (buiten de persoonlijke verzorging om) is met vijftig uur afgenomen. Van de werkende bevolking is tweederde het meest gelukkig als zij hard hebben gewerkt. Er is nu een nieuwe generatie prikkelverslaafden die 'dataholics' wordt genoemd. Een internationaal onderzoek onder duizend zakenlieden wijst uit dat deze in toenemende mate smachten naar informatie via Internet. Van de ondervraagden zegt ruim de helft dat ze niet genoeg van Internet kunnen krijgen en dat ze high worden van het vinden van de gezochte informatie. De meesten erkennen echter dat ze geen tijd hebben om iets met de informatie te doen.

Als de dagelijkse aanvoer van prikkels even wegvalt, vervelen we ons al snel en gaan zelf uitdagingen en spanning creëren. Onderzoek wijst dan ook uit dat verveling en criminaliteit hand in hand gaan. Zo heeft winkeldiefstal voornamelijk voor de kick, en niet uit armoede, plaats. Veel voetbal hooligans blijken door de week een heel gewoon van-negen-tot-vijf-leven te leiden. De schade wordt in het weekend ingehaald. Susanne Piët onderzocht in haar boekje 'De Kick!' welke mensen voor hun plezier naar horror-films gaan. De meesten gaven aan hun leven als betrekkelijk saai en niet erg opwindend te ervaren.
We willen vermaakt en verrast worden. De Amerikaanse cultuurfilosoof Neil Postman waarschuwde hier jaren geleden al voor: We are amusing ourselves to death. We gebruiken de media om ons te vermaken en om te ontspannen, maar uit een uitgebreid Amerikaans onderzoek bleek dat - naarmate mensen langer kijken - zij steeds slomer, verveelder, neerslachtiger, eenzamer en prikkelbaarder worden. Deze ontevredenheid en spanning leiden dan weer tot een nieuwe behoefte aan ontspanning, dus meer televisiekijken. Maar hoe meer we kijken, hoe gewoner het wordt. De kick gaat eraf. En dus moeten er steeds meer en steeds heftiger prikkels komen om 'nog het gevoel te hebben dat je leeft, weet je wel'. Een film van twintig jaar geleden is waarschijnlijk slow-motion voor de moderne MTV-generatie. En van gespeelde moord en doodslag krijgen we ook al geen kick meer. Gelukkig is er nu reality-tv en zien we bij 'Katherine' echte tranen.

Wie genoeg heeft van de passieve kick van televisie en bijbehorende consumpties gaat op zoek naar actievere uitdagingen en kicks. Stuntman Hammie de Beukelaar zegt in 'De Kick!': 'Het gewone leven is me te eenvoudig, te krakkemikkig. Ik wil de uitdaging en het respect.' De kans op een uitdaging is achter het stuur van een auto die in volle vaart door een brandende tunnel rijdt inderdaad beduidend groter dan achter de buis. Bij een kick hoort nu eenmaal een bepaalde spanning, de mogelijkheid dat het wel eens mis zou kunnen gaan. Het is een kick om jezelf tegen komen en je grenzen te verleggen. Veel thrillseekers - zoals de Amerikanen ze noemen - spreken zelfs van een ervaring van zelfrealisatie.

Sinds de Nieuw Zeelander Edmund Hillary en zijn Sherpa Tenzing Norgay 44 jaar geleden voor het eerst de top van de Mount Everest bedwongen, zijn er meer dan 700 mensen in hun voetsporen gevolgd. Meer dan 150 overleefden het avontuur niet. Bergbeklimster Laura Waterman kan daarover meepraten. In een levensgevaarlijke situatie was ze 'raar genoeg niet bang, maar in een toestand die daar bovenuit stijgt.' Ze leerde een kant van zichzelf kennen die tot dan toe verborgen was gebleven. Ook in crisis- of oorlogstijd zie je dat mensen soms boven zichzelf uitstijgen en heldendaden verrichten. Door de ernst van de situatie worden ze tot keuzes gedwongen: Wie ben ik, waarvoor sta ik? Veel oorlogsveteranen hebben het om die reden zo moeilijk met het gewone leven. Geen uitdaging, geen kick, niets om voor te vechten.

Kicks werken verslavend. In momenten van extreme druk, angst en spanning stijgen we boven onze beperkingen uit. De adrenaline stroomt door de aderen en we hebben het gevoel alles aan te kunnen. Voor Formule-1 coureur Nikki Lauda was dit trouwens een van de grootste gevaren van de kick: 'Ik ben weleens bang dat ik vergeet dat ik in een echte auto zit en niet in een droom waarin alles kan'. Een collega van bergbeklimster Laura Waterman zegt: 'In de extreme spanning van de strijd verdwijnt het heelal en valt als het ware weg. Ruimte, tijd, angst en lijden bestaan dan niet langer. Ik kom weleens in een soort roes, extase bij het klimmen als het goed gaat, een soort hallelujastemming.'

Een kick duurt relatief kort. Wanneer de sensatie verdwijnt, geeft dat een leeg gevoel, een gevoel van 'nog een keer'. Bij kleine kinderen zie je dit. Als pappa ze rondslingert, vinden ze dat eng. Het geeft ze - dus - een kick. Zodra ze weer veilig aan de grond staan, beginnen ze af te kicken en roepen dan 'nog een keer'. De ontwenningsverschijnselen na een kick zijn vaak de belangrijkste reden om op zoek te gaan naar de volgende kick. De sensatie van het kick-gevoel is zo belangrijk dat we er heel wat voor over hebben. Soms zijn we zelfs bereid onszelf en anderen pijn te doen. Zo zijn er mensen die een kick krijgen van ruziemaken. Lekker ruziemaken, noemen ze dat. In de Amsterdamse Jordaan woonde ik tegenover een echtpaar dat met de regelmaat van de klok knallende ruzie had. Vaak moest de politie eraan te pas komen om de boel te sussen. Maar zodra de agenten voor de deur stonden, riep het stel in koor: 'Wat komen jullie doen, een beetje stoken in een goed huwelijk?' Ze hadden hun kick weer gehad, de emoties waren flink opgelaaid. Ze konden er weer een week tegen.

Een vriend van mij kan er niet goed tegen als er flauwe grapjes over hem worden gemaakt. Zijn vader had namelijk de gewoonte om hem vrijwel dagelijks te sarren en ten overstaan van iedereen te kleineren. Het gaf deze man blijkbaar een kick om zijn zoontje te kwetsen. Ook sadisme is een antwoord op verveling. Een sadist heeft hele krachtige prikkels nodig om de leegte te verdrijven. En pijn is zo'n krachtige prikkel die in ieder geval voor een momentje enige opwinding teweeg kan brengen.

Ieder mens heeft wel iets waaruit hij of zij een kick krijgt. Het is interessant om bij jezelf na te gaan wat dat is. Waar kun je niet buiten? Wie of wat geeft je energie? Waar verlang je naar? Wat windt je op? Tien jaar geleden ben ik bij wijze van experiment met drank, drugs, roken, televisie-kijken en seks gestopt. Het was interessant om te zien wat er van mijn leven overbleef toen ik niet meer de dagelijkse shotjes van het een of ander tot me nam. In eerste instantie voelde het als een soort crisis. 'Wat moet ik doen? Wat moet ik denken?' Maar de helderheid en het innerlijk leven kwamen al snel terug. Niet meer meegevoerd op de golven van oppervlakkige kicks, kon ik voor het eerst echt de diepte in, waar ik - hoe kan het ook anders - mijzelf tegenkwam. En daar bleek gewoon alles te zijn wat ik zolang buiten mijzelf had gezocht. Rust hoefde ik voortaan niet meer uit een sigaret te halen, respect niet meer uit het vertonen van mijn kunstjes, liefde niet meer door om aandacht te vragen en geluk niet meer door steeds iets nieuws te bedenken. In het afkickproces kwam ik erachter dat ik meestal op valse energie had geleefd, energie die ik bij anderen of uit bepaalde situaties had gehaald. Ik leerde mijn eigen krachtbronnen weer ontdekken en gebruiken. De behoefte aan externe kicks is steeds meer verdwenen. Als je niets mist, ben je niet rusteloos op zoek. En toch ervaar ik mijn leven niet als saai, integendeel. Terugkijkend vind ik mijn oude leven eigenlijk een stuk saaier, inhoudslozer en oppervlakkiger.

Ik begon me het grote gevaar van mijn verlangen naar kicks te realiseren: Met iedere kick stapte ik steeds even uit het gewone leven en uit de maatschappelijke systemen waarmee ik eigenlijk niet goed kon omgaan. De kick was de vlucht en de compensatie. Maar zodra de roes optrok, bleek er niets te zijn veranderd. Alles was bij het oude gebleven. Ik vermoed dat degenen die in deze Dynamische Wereld van Peter Stuyvesant de touwtjes in handen hebben, er alle baat bij hebben dat wij onze dagelijkse kickjes krijgen. Dan denken we verder niet al te veel na en houden we ons koest. Opium voor het volk.

Over opium gesproken: 'Goede tijden, slechte tijden' trekt dagelijks een recordaantal van rond de twee miljoen kijkers. In Brazilië haalde de laatste aflevering van de soap Roque Santeiro een kijkdichtheid van honderd procent. Ook in India, China, Zuid Amerika en Afrika zijn de in eigen land gemaakte soaps populairder dan ooit. Ladi Ladebo, een van Nigeria's grootste soap producenten, zegt: 'Als je mensen wilt beïnvloeden, kun je dat het beste doen met soaps.' Wie daarnaast de roddelbladen bij de kapper leest, de laatste mode bijhoudt, een stevige borrel niet schuwt - er zijn ongeveer een miljoen probleemdrinkers in Nederland -, veel snoept, vervolgens 'Montignact' en een hoop kennissen met GSM-etjes heeft, die komt de dag wel door.

Het is niet zo dat we niet willen stoppen met roken, snoepen, ruziemaken en andere slechte gewoontes die meer kapot maken dan ons lief is. Het is alleen vaak veel moeilijker dan we denken. Dat komt omdat kicks en verslavingen elkaar vaak in stand houden en versterken. Dit wordt het 'polariteitsprincipe' genoemd. Roken en alcohol horen op deze manier bij elkaar. Roken activeert, alcohol ontspant. Ying en yang. Meer van het een vraagt om meer van het ander. Zo gaan koffieverslaving en werkverslaving samen, maar ook suiker en werk, roken en koffie. Voor sommigen gaan pijn en genot samen, of seks en macht. Daarom is het vaak onmogelijk om met de ene kick te stoppen als je de tegenpool niet tegelijkertijd aanpakt. Het makkelijkst is jezelf in één keer droog te leggen. Dit blijkt ook uit verschillende onderzoeken die naar methodes om met roken te stoppen zijn gedaan. Wie in één keer stopt, wordt gedwongen om naar de onderliggende verlangens te kijken en daarvoor oplossingen te vinden. Er is dan geen ontsnappen meer aan, zoals bij langzaam afbouwen. Oké, misschien heb je wat afkickverschijnselen, maar dat is niets vergeleken bij de zeurende pijn van het jaren gebukt gaan onder verslavingen die je gevoel voor eigenwaarde steeds meer ondermijnen. Met alle gevolgen vandien. Wie was het ook weer die zei dat de meeste mensen hun leven in quiet desparation - stille wanhoop - leven?

Laatst vertelde iemand mij dat hij een droom had gehad over een tijger die hem achtervolgde. In grote paniek rende hij door het oerwoud op zoek naar ontsnappingsmogelijkheden. Het beest kwam steeds dichterbij en de man voelde hoe de laatste krachten uit zijn benen weg ebden. Uiteindelijk kon hij niet meer en zakte uitgeput op de grond, in angstige afwachting van zijn onafwendbare lot: levend te worden verslonden door de bloeddorstige tijger. Maar juist op het moment dat hij verwachtte de tanden in zijn nek te zullen voelen, voelde hij iets zachts. Het was de tijger die hem kopjes gaf en hem met zijn grote tong likte. Was hij daarvoor in dolle paniek op de loop geweest?

De man vertelde mij dat hij zich had gerealiseerd zijn leven lang op de vlucht te zijn geweest voor zijn onverwerkte pijn en onberedeneerbare angsten. Hij was gevlucht in drank, suiker, werk, vrouwen, autorijden, hockeyen, golven... Steeds op de loop voor het monster van binnen, de tijger die hem elk moment kon bespringen en verscheuren. De droom vertelde hem dat stoppen met rennen en het beest recht in de ogen zien, minder eng was dan hij had gedacht. Sterker nog, de tijger zou hem helpen om hem weer terug te brengen naar zijn zachtheid en liefde die onder de pijn verscholen lag.

Ik kom regelmatig in de Bijlmerbajes, waar ik drugsdelinquenten mee help om weer mens te worden. Veel van hen zitten al jaren 'in het circuit' en vallen van de ene verslaving in de andere. De toekomst interesseert ze niet, ze leven van kick naar kick. In de gevangenis kunnen ze niet meer vluchten in heroïne, cocaïne of speed. Deze middelen worden vervangen door koffie, sigaretten, ruziemaken, kankeren op de bewakers, rammen op een boksbal en vooral televisie kijken. Zelfs 's nachts staat bij velen de televisie nog aan. De grootste angst is de stilte. Eenmaal buiten valt meer dan tachtig procent weer terug in het oude gedrag. Logisch ook, want in wezen was er niets veranderd. Het patroon van leven voor kicks ging in de bajes gewoon door.

Verandering heeft alleen plaats bij jongens die de moed hebben om de stilte toe te laten en naar zichzelf gaan luisteren. In al die jaren heb ik enkele helden gezien die op een avond demonstratief hun televisie op de gang zetten. Met hen gaat het nog steeds goed. Zij komen erachter dat achter iedere kick en achter iedere verslaving, een gedachte zit. Wanneer je die gedachte kent, dan gaat het niet meer om heroïne, cocaïne of speed, maar om eenzaamheid, faalangst, boosheid of gebrek aan zelfrespect. En daar is wat aan te doen, maar niet door ervoor te vluchten of door het te compenseren met vluchtige kicks.
De grootste overwinning is te ontdekken dat je zonder al die kicks en dagelijkse shotjes gelukkig kunt zijn. Dat je in wezen gelukkig bènt en niets nodig hebt om het te worden. Dit inzicht, deze ervaring, is voor de jongens in de Bijlmerbajes de enige manier gebleken om werkelijk clean te worden. Dit is het geheim van mensen die grote veranderingen in hun leven hebben ervaren. Door stilte kregen ze inzicht in wie ze werkelijk zijn. Achter de ingesleten patronen en dwangmatige vluchtpogingen worden de kracht, de liefde en het geluk weer zichtbaar. Deze herkenning geeft hen de kracht om uit de zelfgecreëerde gevangenis te stappen om weer echt te gaan LEVEN.

Dat is pas een kick!