Email   Print

De grondwet voor het kapitaal

Met het vrijhandelsverdrag MAI is geen enkele regering straks nog baas in eigen huis.

Het is de mythe van de moderne tijd: de globalisering van de economie is een autonoom proces. Een natuurlijk fenomeen vergelijkbaar met het wisselen der seizoenen: onmogelijk om te beïnvloeden of te controleren en niet aan te ontsnappen.

In werkelijkheid wordt economische globalisering grotendeels geïnitieerd en gecontroleerd door intergouvernementele organisaties en wettelijk vastgelegd in internationale overeenkomsten. Vrijhandelsverbanden als Nafta (Noord-Amerika), EU (West-Europa) of Asean (Zuid-Oost Azië) dienen met name ter bevordering van de internationale stroom van geld en goederen en beperken de autoriteit van nationale regeringen om deze stroom te reguleren.

Het nieuwste vrijhandelsverdrag - de MAI (Multilateral Agreement on Investments) - waarover de 29 leden van de Organisatie voor Economische Samenwerking en Ontwikkeling (Oeso) op dit moment onderhandelen zal de globale economie nog dichterbij brengen en de invloed van nationale regeringen op hun economisch beleid verder beperken. Het verdrag wil multinationale investeerders en bedrijven het recht geven om ongelimiteerd bedrijven, hulpbronnen en andere bezittingen te kopen, verkopen of verplaatsen. Om dit te bereiken stelt het verdrag alle lokale, regionale, nationale en ook internationale wetten en regelingen buiten werking wanneer deze bovengenoemd recht beperken.

Voorstanders van MAI stellen dat de huidige, enorme schaal van internationale investeringen vraagt om uniforme regels. Internationale investeringen groeiden de laatste jaren veel sneller (toename in 1995 veertig procent) dan de internationale handel in goederen en diensten (toename in 1995 tien procent). Na de oprichting van de wereldhandelsorganisatie (WTO) waarbij de restricties op internationale handel werden beperkt, is het opheffen van de beperkingen op buitenlandse investeringen een logische volgende stap. De omstandigheden moeten overal en voor iedereen gelijk zijn.

Tegenstanders van MAI vrezen de macht van anoniem kapitaal dat verder geen enkel persoonlijk belang in hun economie of gemeenschap heeft. Dit verdrag is volgens hen de Magna Carta van het afwezige eigendom en legt juridisch de gevaarlijke tendens van het huidig economische systeem vast waarin er geen enkele relatie meer is tussen zij die de beslissingen nemen - de internationale investeerders - en zij die de gevolgen van deze beslissingen moeten ondergaan - de burgers van een land. Deze tendens bedreigt op de lange duur het democratische gehalte van gemeenschappen, aldus Utne Reader (november/december 1997).

Volgens het concept-verdrag, verplicht MAI de aangesloten landen om buiten- en binnenlandse bedrijven precies dezelfde behandeling te geven. The Ecologist (januari/februari 1997) verbaast zich over de enorme invloed die MAI dan zal hebben op de nationale wetgeving. Zo is iedere bevoordeling van lokale bedrijven door middel van bijvoorbeeld subsidies of belastingvoordeel niet toegestaan. Verder is het verboden om bedrijven ook maar enige verplichting op te leggen die de lokale economie ten goede kan komen zoals verplichte afname van goederen en diensten bij lokale toeleveranciers of verplichte aanname van lokale werknemers. Ook ontneemt het verdrag staten de bevoegdheid om bedrijven - uit binnen- en buitenland - met subsidies en speciale belastingsregelingen te bevoordelen wanneer deze tegemoet komen aan maatschappelijke gedragscodes over bijvoorbeeld milieu-eisen en sociale kwesties als arbeidsomstandigheden en personeelsbeleid. Het verdrag kan de sturende maatschappelijke rol van regeringen en vakbonden verder verschralen, aldus The Ecologist. Beide partijen kunnen bedrijven nauwelijks meer tot iets verplichten en mochten zij dit toch proberen dan is enkel de dreiging met verplaatsing van de activiteiten naar een lage lonenland voldoende om hen zwijgen te brengen. The Ecologist stelt verbitterd vast: 'Kapitaal op zoek naar de hoogste opbrengst - waar dan ook ter wereld - heeft meer rechten dan de toerist die in elk land gehouden is aan de lokaal geldende wetten.'

Corporate Watch (winter 1997) vat de gevolgen van dit nieuwe vrijhandelsverdrag bondig samen: 'Alle maatregelen die traditioneel gebruikt worden om lokale of nationale economieën te beschermen, bevorderen of reguleren mogen in de toekomst aan geen enkele investeerder worden opgelegd. De strijd om buitenlandse investeringen kan dan slechts worden gevoerd door verlaging van lonen en milieu-eisen.'

Het blad verbaast zich ook over de eenzijdige regels voor de oplossing van conflicten in het ontwerp-verdrag. Bedrijven kunnen overheden voor een speciaal tribunaal dagen dat een bindende uitspraak doet. Maar de overheid kan een bedrijf niet voor het tribunaal dagen. Zo kan Nike zich bij het tribunaal beklagen over de regelgeving van bijvoorbeeld een Vietnamese stad. Maar het bestuur van die stad - laat staan de Vietnamese werknemers van Nike en burgers van die stad - heeft geen enkele mogelijkheid om Nike voor het gerecht te krijgen. Bedrijven kunnen - volgens de regels van het MAI-verdrag - op geen enkele manier ter verantwoording worden geroepen. En de reden hiervoor is simpel, constateert Corporate Watch cynisch. Er staat in het verdrag geen enkel artikel dat een bedrijf kan overtreden.

'Wij schrijven de grondwet voor een werkelijke globale economie' verklaarde Renato Ruggiero, directeur-generaal van de WTO, onlangs. Een grondwet is het zeker maar wel een bestemd voor een exclusieve groep en zonder enige democratische grondslag of controlesysteem. Een grondwet die geen enkele bescherming biedt aan werknemers, consumenten en overheid en alle bescherming aan het kapitaal.