Email   Print

Het knipoog verzet

Vanuit Engeland verspreidt zich een nieuwe vorm van verzet over de wereld. Met humoristische en speelse acties wordt maatschappelijk onrecht aan de kaak gesteld. Het ernstige emotionele protest van de jaren zestig en zeventig heeft plaatsgemaakt voor een inspirerende doe-het-zelf-politiek.

In het maanlicht maakten de spiegelingen een spookachtige indruk: zestig mensen van allerlei leeftijden met spaden en pikhouwelen over hun schouder slopen als schaduwen langs het water. Het was half vijf in de ochtend en de dauw en de eerste zomerse nevel gaven het landschap van Northamptonshire een aangrijpend soort schoonheid - net zoals het mythische Avalon uit de Arthur-legende.

Het terrein was eigendom van voormalig vice?premier Michael Heseltine. Zijn buitenverblijf - een van de fraaiste landhuizen van Engeland - was net zichtbaar in het bleke ochtendlicht. Onopgemerkt door de waakhonden en de eenzame politieman bij het hek klommen ze over een afrastering en markeerden een plek van ongeveer een tiende hectare, precies honderd meter voor de gevel van het huis. Eensgezind begonnen ze een kolenmijn te graven. De protestactie was gericht tegen de schade die overal in Engeland aan het landschap wordt toegebracht door kolenwinning in dagbouw. Heseltine was namelijk eerst verantwoordelijk voor de sluiting van een groot deel van de ondergrondse mijnindustrie en vervolgens voor het bevorderen van dagbouw - die minder arbeidskrachten vereist, in particuliere handen is en veel blijvende schade teweeg brengt.

Een uur later keek een nog ongeschoren en ziedende 'Hezzer' vanuit zijn slaapkamer naar buiten. Hij opende het raam en schreeuwde. Wat hij zag, waren voormalige mijnwerkers, vrouwen uit mijndorpen, jonge milieu-activisten, een Amerikaanse indiaan en nog wat andere mensen, die op zijn land aan het dansen en zingen waren. De brutaliteit! De actievoerders hadden een een gaatje gevonden in de wet op de ruimtelijke ordening, een bedrijf opgericht en - geheel legaal - een verzoek ingediend om een klein deel van zijn tuin te ontginnen tot op een diepte van vijfentwintig meter om er een geschatte hoeveelheid van tienduizend ton kolen te delven. Zelf noemden ze hun actie een 'lokatiebezoek'. Ze hadden alleen een ondiepe geul gegraven en het zand en de zoden zodanig neergelegd dat er 'Geen Dagbouw' te lezen stond. De grote mijn zal nooit echt worden aangelegd maar de schunnigheden die de volgende dag in het parlement werden gedebiteerd, spraken boekdelen.

Brutaliteit, humor, lateraal denken, frisse politieke ideeën, gevoel voor theater en een durfal?houding ten opzichte van autoriteit en fysieke gevaren kenmerken in toenemende mate de jonge en nog steeds groeiende Engelse 'beweging' van actievoerders die zich richt op maatschappelijk onrecht en milieuvervuiling. Deze heeft zich in korte tijd van protestacties tegen de aanleg van wegen en landschapsvernieling ontwikkeld tot een beweging die zich verzet tegen dierenmishandeling, mijnbouw, vliegvelden, genetische manipulatie, landbouw, supermarkten en de automobielcultuur en die zich inspant voor meer aansprakelijkheid van bedrijven en de huisvesting van daklozen. De beweging is grotendeels ongeorganiseerd en spontaan en heeft alle kenmerken van een doe-het-zelf-industrie, zonder veel behoefte aan geld en middelen, hiërarchische structuren, lidmaatschap of leiders. Inmiddels is deze trend ook overgeslagen naar het Europese vasteland en naar Amerika en Australië.

In de afgelopen drie jaar zijn in meer dan dertig steden straten en zelfs hele centra geblokkeerd met behulp van zelfgeplaatste wegafzettingen, om de straat 'terug te geven' aan de bevolking zodat deze er massaal feest kon vieren. Types als 'Captain Chromosome' en anderen voeren nachtelijke acties uit tegen proefstations met genetisch gemanipuleerde gewassen. Waarom zou je jaren wachten totdat de gemeenteraad eindelijk een besluit neemt om fietspaden te markeren, als je gewoon verf kunt kopen om het zelf te doen? In Schotland worden 's nachts grote hoeveelheden aangeplante sparren uitgegraven en vervangen door inheemde Schotse dennen. Botanische 'terroristen' werpen regelmatig 'bommen' gevuld met het zaad van wilde planten op akkers waar intensieve landbouw wordt bedreven.

De nieuwe maatschappelijke actievoerders hebben hun slogans niet alleen aangebracht op hun eigen boomhuizen maar ook op de woningen van ministers en op het parlementsgebouw zelf. Volgens hen gaat het erom dat de autoriteiten niet luisteren en dat onze zogenaamde democratie in toenemende mate de weinigen bevoordeelt ten koste van de velen. Door effectief gebruik te maken van hun eigen media en van de televisie hebben ze geprobeerd een nieuw klimaat van bewustzijn te creëren over kwesties die niet op de traditionele politieke agenda staan.

Hun inzet is voorbeeldig geweest en ook al zijn echte veranderingen veelal uitgebleven, toch overheerst het gevoel dat de speldeprikacties pijn beginnen te doen. Alleen al in het afgelopen jaar hebben ze ongebruikte landerijen en gerechtshoven bezet, eko?dorpen gebouwd, aandeelhoudersvergaderingen verstoord en acties gevoerd bij supermarkten, televisiestations en kernonderzeëers. Ze zijn zelfs binnengedrongen in een vliegtuigfabriek om vliegtuigen te vernielen die klaar stonden om te worden verkocht aan duistere regimes. Meer dan tweeduizend mensen zijn tot dusver door rechtbanken berecht en honderden zitten in de gevangenis. De politici - tegen wie veel van de verwijten van de actievoerders gericht zijn - hebben vooral met verbijstering toegekeken en nauwelijks het debat gezocht. De getroffen bedrijven hebben geprobeerd zich gedeisd te houden maar hebben zich toch vooral beschaamd getoond. De traditionele vakbonden en arbeidersbewegingen voelen zich door de nieuwkomers geïnspireerd om soortgelijke acties op te zetten.

Het begon allemaal vijf jaar geleden in Twyford Down, toen de conservatieve regering op ondemocratische wijze een snelweg wilde aanleggen dwars door een van Engelands mooiste heuvellandschappen. Nadat alle gevestigde milieugroeperingen na jaren van onderzoek, procederen en lobbyen de strijd hadden opgegeven, trokken twintig werkloze stadskinderen die er genoeg van hadden om thuis doelloos rond te hangen en zich alleen verbonden voelden door de groeiende afstand tussen regering en volk en het gevoel dat er niemand was die naar hen luisterde, naar de plek om die te 'beschermen'. Zij noemden zichzelf het 'Donga'-volk. Het was een bont gezelschap, bestaande uit ex-militairen, kunstacademie-studenten, bibliotheekmedewerkers, bouwvakkers, een chef en enkele zeer bereisde wereldburgers. Geen van hen had ooit aan een protestactie deelgenomen of onder ruige omstandigheden geleefd maar ze wierpen zich voor bulldozers, bivakkeerden in houten hutjes en werden als beloning voor hun inspanningen in elkaar geslagen door beveiligingspersoneel, bespioneerd door privé?detectives die door de overheid waren ingehuurd en voor de rechter gesleept. Drie van hen werden tot gevangenisstraffen veroordeeld.

Maar de vonk was overgeslagen en 'Doe-Het-Zelf-Engeland' was geboren. Tribale groeperingen raakten in de mode en protesteren werd iets leuks, iets wat zich mocht verheugen in veel publieke belangstelling en gedragen werd door de opkomende rave?cultuur. Binnen een jaar zag je zowel in de steden als op het platteland allerlei mensen die meteen in actie kwamen zodra er in hun ogen sprake was van onrecht of als lokale gemeenschappen door de autoriteiten werden gepasseerd. Meer dan honderdvijftig wegenbouwprojecten werden aangepakt en de overheid moest uiteindelijk flink inbinden.

In hun eensgezindheid tegen de parlementaire goedkeuring van harde wetsvoorstellen die tot doel had zwerven te verbieden, raves op het platteland te voorkomen en het recht op vergadering in te perken, legde de nieuwe protestbeweging al snel verbanden tussen kwesties die meestal streng gescheiden waren geweest. Plotseling werden mensenrechten, dakloosheid, wetshervormingen op het gebied van schriftelijke klachten, de toegankelijkheid van het platteland en maatschappelijk onrecht in verband gebracht met wereldomvattende kwesties zoals ontbossing, de kwaliteit van lucht in steden, klimaatverandering en de kwaliteit van het bestaan, allemaal onder het vaandel van het milieu. En voor het eerst in vele jaren waren het geen hoog opgeleide mensen uit de middenklasse die de maatschappelijke discussie in Engeland aanvoerden.

Naarmate de protestacties uitgroeiden, bekwaamden de actievoerders zich verder in kat?en?muis?oorlogvoering met overheden, die overigens steeds vaker het onderspit dielven in de media?oorlog. Eerst ketenden mensen zich vast aan betonblokken. Dus ontwikkelden de dienders speciale kniptangen om ze los te maken. Daarop trokken de actievoerders de bomen in en moesten de autoriteiten professionele klimmers en kersenplukkers inhuren om ze naar beneden te halen. Uiteindelijk verschansten ze zich ondergronds en werd de hulp van speleologen ingeroepen om ze naar boven te halen.

Wat de nieuwe protestcultuur vooral verschillend maakt van andere 'bewegingen', is haar diversiteit qua deelname en betrokkenheid. Rond elk van de honderd kampvuren die tijdens de actie tegen de ringweg om Newbury waren ontstoken, zaten zowel academici als mensen die amper konden lezen en schrijven, gezinnen uit de omgeving, reizigers die jaren onderweg waren geweest en anderen die de stad nog nooit hadden verlaten. Ook zag je er psychiatrische patiënten en dronkelappen, die werden aangetrokken door het gemeenschapsgevoel en de open instelling van de actievoerders. De meeste mensen vonden een taak in het kamp en leerden iets in deze doe?het?zelf?universiteit onder de bomen.

Deze protestacties zijn wel omschreven als de opkomst van een nieuwe generatie politieke activisten - niet politiek in de zin van partijen, regering of belangengroepen maar politiek als iets wat ontstaan is aan de basis. Engeland kent een lange en trotse geschiedenis van radicale protestacties die begon met de oppositie tegen de omheiningswetten uit de zeventiende en achttiende eeuw. Deze beroofden keuterboeren van hun bestaansmiddelen en zetten extra vaart achter de industriële revolutie. Hieruit ontwikkelden zich de Levellers en de Diggers, die oppositie voerden tegen het handelsprotectoraat van Cromwell in het midden van de zeventiende eeuw. Sociale geschiedschrijvers brachten dat weer in verband met de massale gebiedsovertredingen op het platteland aan het begin van de twintigste eeuw en later met de studentenacties, de ban?de?bom?beweging en het protest tegen de Viëtnamoorlog.

Maar hier is iets anders aan de hand. Politiek is iets individueels geworden. Het bevat elementen van inwijdingsrituelen en het zoeken naar identiteit. Kinderen die amper de korte broek zijn ontgroeid, lopen van huis weg om zich aan te sluiten bij bejaarde tunnelgravers. Ook bevat de beweging elementen van persoonlijke groei, heidendom en natuurverering. Bomen worden versierd en maanstanden en andere feestdagen worden op wilde wijze gevierd. In deze nieuwe basisbeweging lopen emoties, intellectuele ontwikkeling en liefde voor de natuur vrijelijk door elkaar heen. Voor veel mensen begon het met sympathie voor de met uitroeiing bedreigde Zuidamerikaanse indianen, met de Zapatistas in Mexico en de Sem Terra?beweging in Brazilië. De deelnemers schamen zich er niet voor verliefd te worden op een boom waarin ze misschien zes maanden hebben gewoond en brengen zonder een krimp te geven lange en bitter koude nachten door naast dassenburchten om die te beschermen tegen wegenbouwers. Opmerkelijk genoeg gaat men volkomen voorbij aan het oude politieke Links met zijn rigide analyses, volgens welke de maatschappij met grote snelheid wordt uitgehold door gebeurtenissen op wereldschaal.

Bovenal is er sprake van een politiek van zelfexpressie en vreugde. Een tunnel is niet alleen een functioneel middel om bepaalde ontwikkelingen te vertragen. Het is ook een tehuis. Een tunnel moet het evenbeeld zijn van zijn bouwers. Hij kan bochtig zijn, niet precies overal even diep liggen of precies pas zijn gemaakt voor één individu. Soms is er een versierd met afbeeldingen die in de klei zijn uitgesneden of zit hij vol geheime kamers en trucs om dienders te slim af te zijn. Weer een andere is helemaal recht en voorzien van ingenieuze metalen deuren die de ingang doen instorten als iemand ze probeert te verwijderen. Een totempaal is misschien een kunstvoorwerp, maar als hij drie meter diep is ingegraven om een voertuig tegen te houden, krijgt hij een heel andere betekenis. En altijd houdt men één oog gericht op de visuele aspecten van de actie en de televisiecamera's.

Protesteren is in Engeland een artistiek statement geworden. Twintig half in de grond ingegraven oude auto's vormen een soort tweede Stonehenge. Koren hebben staan zingen voor bomen die op het punt stonden te worden geveld. Meer dan duizend mensen hebben in het maanlicht een processie gehouden rond een bedreigd gebied terwijl ze lampions droegen in de vormen van dieren, gemaakt van papieren zakdoekjes.

Er is een bepaalde luchtigheid voor nodig. Toen Duitse tunnelgravers in Manchester arriveerden voor een recente protestactie bij het vliegveld, was hun eerste idee om grote hoeveelheden beton te gebruiken om de gangen te stutten en de kamers te verstevigen. Tijdens een discussie werd dit plan verworpen omdat men dacht dat het juist een confrontatie met de autoriteiten zou kunnen uitlokken, wat de actie veel te gevaarlijk zou maken. Een meer elegante oplossing was om de tunnels juist niet te verstevigen, zodat de dienders die naar binnen werden gestuurd om de mensen naar buiten te halen, heel voorzichtig en langzaam moesten opereren om ernstige ongelukken te voorkomen. Het werkte. En het kostte meer dan tien miljoen gulden om een groep mensen te verwijderen die slechts over emmers en spaden beschikten.

Waarheen nu? Er heerst een andere stemming in Engeland sinds Tony Blair in mei de verkiezingen won en veel van de protesten zijn weggeëbd. Maar de politieke wittebroodsweken zijn inmiddels voorbij en veel mensen beginnen in te zien dat er niet echt iets is veranderd. Niemand in de regering lijkt oog te hebben voor de grote problemen van onze tijd en de kloof tussen arm en rijk wordt nog steeds groter. In de afgelopen maanden zijn er bezettingen geweest bij oliemaatschappijen die bijdragen aan het broeikaseffect. Tien mensen kleedden zich helemaal uit en poseerden als waterspuwers op het dak van een reclamebureau dat betrokken is bij het propageren van genetische manipulatie. In South Wales zitten ze alweer in de bomen en dringen binnen in de kantoren van pensioenfondsen die beleggen in de wapen? of de tabaksindustrie. Een nieuwe generatie dient zich aan. Vorige maand verklaarden meer dan duizend studenten aan de universiteit van Warwick directe acties te gaan voeren tegen alles van mensenrechtenschendingen in Indonesië tot en met oliewinning. Twee dagen later beklom een tiental mensen de enorme koepel die in het oosten van Londen wordt gebouwd ter gelegenheid van het Millennium, om te protesteren tegen geldverspilling en gebrek aan visie.
De stemming is omgeslagen aan de basis, maar waar het heen gaat, kan nog niemand zeggen.