Email   Print

De nieuwe schok: elektrosmog

Elektriciteit kan schadelijk zijn. Hoogspanningsleidingen en magnetrons maar ook krultangen en scheerapparaten vormen risico's voor de gezondheid. En toch is er geen reden voor doemdenken. Het is heel goed mogelijk om de gevaren van elektriciteit te beteugelen. Sterker nog: elektromagnetische straling kan effectief zijn bij het bestrijden van tal van ziekten en aandoeningen. Bovendien kan iedereen zich met eenvoudige maatregelen beschermen tegen de dagelijkse risico's van elektriciteit.

Er stroomt een gevaar door de samenleving: elektriciteit.

Elektriciteit veroorzaakt overal waar het aanwezig is een elektrisch én een magnetisch veld. Deze velden veroorzaken samen elektromagnetische straling en uit steeds meer onderzoek blijkt dat die straling schadelijk is voor de gezondheid. Het is een stille, onzichtbare dreiging waaraan niemand ontkomt. Immers, zonder elektriciteit houdt de hedendaagse samenleving op te bestaan. De moderne mens komt de dag niet door zonder een vrijwel voortdurend contact met elektriciteit.

Toeval of niet: bij het schrijven van dit artikel begon op een avond thuis de telefooncentrale wonderlijk gedrag te vertonen. Onwillekeurig geflikker van lichtjes en gerinkel van belletjes gaf een onheilspellend totdat ik ontdekte dat in de kelder tegenover de centrale een kapotte tl-buis stond te flikkeren. Als zo'n tl-buis een centrale kan ontregelen, kun je je ook voorstellen dat die straling processen in het menselijk lichaam verstoort. En wat te denken van het verbod om in ziekenhuizen gebruik te maken van een mobiele telefoon? Als zo'n telefoon de hartbewakingsmachine kan ontregelen, wat is dan het effect op het hart zelf?

Er staat veel op het spel. Dat verklaart waarom energiebedrijven en elektronicaconcerns - ondanks toenemende, duidelijke signalen dat er risico's zijn - angstvallig laten weten dat er niets is bewezen en dat er dus geen reden is voor ongerustheid. Wetenschappers tasten in het duister omdat zij de waargenomen verschijnselen binnen gevestigde theorieën niet kunnen verklaren. En de politiek staat er schaapachtig bij.

Het verhaal begint in 1979. In dat jaar stellen Amerikaanse epidemiologen vast dat kinderen die in de buurt van hoogspanningsleidingen leven vijftig procent meer kans hebben slachtoffer te worden van leukemie. Sindsdien zijn er meer dan tienduizend onderzoeken uitgevoerd. Daarin werd het verband tussen leukemie en hoogspanningskabels meermalen bevestigd. Hersentumoren blijken vaker dan gemiddeld voor te komen bij elektrotechnici. Onderzoek wees verder uit dat het sterftecijfer van elektrotechnici zesmaal hoger ligt dan dat van onderwijzers. Het ziekteverzuim onder spoorwegpersoneel ligt beduidend hoger. Vrouwen die gebruik maken van elektrische dekens hebben meer miskramen en zwangere vrouwen die tenminste twintig uur per week voor een computerscherm zitten, hebben tweemaal zo veel kans op een miskraam. Wiegedood komt meer voor in de buurt van tram- en spoorlijnen. En dan is er een reeks van onverklaarbare, vage klachten - van hoofdpijn en gewrichtspijnen tot duizeligheid, depressie en potentiestoornissen - die in verband worden gebracht met elektromagnetische velden. Zo blijken veel mensen beter te slapen als zij hun elektrische wekker van het nachtkastje halen.

De opsomming lijkt voldoende overtuigend om een verband tussen elektrosmog en gezondheidsschade te vermoeden. Zeker ook als je bedenkt dat het elektriciteitsgebruik sinds de Tweede wereldoorlog ongeveer met een factor twintig is toegenomen en dat er eveneens in die periode sprake is van een sterke groei van tal van chronische ziekten. Het probleem is dat de hoeveelheid energie in laagfrequente elektromagnetische velden van hoogspanningsleidingen en huishoudelijke apparatuur zo laag is dat er volgens gangbare wetenschappelijke uitgangspunten geen sprake kan zijn van effect op het menselijk lichaam. Het kan niet, dus het is er niet, luidt dan ook een terugkerende reactie in wetenschappelijke kringen. Professor Lucas Reijnders van de Stichting Natuur en milieu herinnert zich dat hij 27 jaar geleden voor het eerst metingen verrichtte onder hoogspanningsleidingen: 'Ik kon mij niet voorstellen dat er effecten zouden zijn.' Inmiddels is Reijnders overtuigd van de schadelijke effecten en roept de Stichting Natuur en milieu de overheid op uit voorzorg veel strengere normen te stellen.

Het is bekend dat hoogfrequente elektromagnetische straling - radar, radio, gsm-net - een opwarmend effect heeft. In een sterk veld wordt een mens 'gekookt' als groente in een magnetron. Dat verklaart de risico's van mobiele telefoons die overigens door overheid en industrie ook worden ontkend (zie ook Ode 17 november/december 1997). Maar in geval van laagfrequente velden - zoals de gangbare 50 Herz van het elektriciteitsnet - is er geen sprake van verhitting. Zonder verhitting is er geen waarneembaar causaal verband tussen straling en schade in het menselijk lichaam. Wat overblijft is samenhang: waar elektromagnetische velden zijn, doen zich bepaalde ziekteverschijnselen voor. De vraag is dan altijd of er niet (ook) andere factoren van invloed zijn. En daarmee is er ruimte voor kritici om de gesuggereerde verbanden af te wijzen. In de jaren vijftig verzette een Britse arts zich tegen de suggestie dat roken tot longkanker kon leiden met de opmerking dat sinds de Tweede wereldoorlog de Britse invoer van appels én het aantal echtscheidingen was toegenomen...

De suggestie dat elektromagnetische velden schadelijk zouden zijn, roept even fel verzet op. 'Tegenstanders' grijpen een recente studie van het Amerikaanse Nationaal kanker instituut aan om hun gelijk te bewijzen. Die grootschalige, diepgaande studie wees uit dat er geen duidelijk verband bestaat tussen leukemie bij kinderen en magnetische velden. Maar ook dit onderzoek sluit het verband niet uit. 'Voorstanders' wijzen erop dat de studie - zoals vaak - werd gefinancierd door belanghebbenden. In dit geval door het Electric Power Research Institute, een consortium dat optreedt als wereldwijd adviseur van energiebedrijven. Maar hun inhoudelijke kritiek is misschien nog belangrijker. In het recente Amerikaanse onderzoek werd alleen de sterkte van het magnetische veld gemeten. Het elektrische veld werd buiten beschouwing gelaten. De voorstanders stellen dat juist de kracht van het elektrische veld, dat veel moeilijker is te meten, in andere onderzoeken van doorslaggevend belang is gebleken.

De controverse sleept zich voort. Intussen laten laboratoriumexperimenten zien dat elektromagnetische velden van invloed zijn op het celweefsel van de mens. Zodra een veld wordt geactiveerd, is er binnen een minuut een effect zichtbaar op het gedrag van de cellen. De activiteit van witte bloedlichaampjes neemt aantoonbaar af onder invloed van elektromagnetische straling. Dat wordt door slechts weinigen betwist, ook al kan de wetenschap die invloed niet verklaren. Cellen communiceren met elkaar via elektrochemische paden en zelfs zeer zwakke elektromagnetische velden verstoren die communicatie. Daardoor kan er 'anarchie' ontstaan in het lichaam. Een langdurige invloed van 'elektrostress' kan op die wijze tot een verzwakking van het immuunsysteem leiden. Onderzoeken proberen vooral het verband tussen elektromagnetische straling en kanker en andere ernstige ziekten aan te tonen. Maar kanker ontstaat pas na een aanhoudende inwerking over een periode van jaren. Bovendien is kanker ook afhankelijk van andere factoren, zoals voeding en erfelijke eigenschappen. De onderzoekers die waarschuwen voor de risico's van elektriciteit wijzen erop dat kanker een 'eindstation' is dat alleen wordt bereikt als het lichaam onder langdurige druk bezwijkt. Zij menen dat - voordat een toename van het aantal gevallen van kanker wordt geconstateerd - grote delen van de bevolking leiden onder minder ernstige verschijnselen als gevolg van elektrostress.

De bepleiters van het verband tussen elektromagnetische straling en gezondheid vinden steun in onderzoeken die aantonen dat elektromagnetische velden de productie van het hormoon melatonine verstoren. Melatonine heeft een belangrijke regulerende functie in de hersenen. Bovendien speelt melatonine een voorname rol bij de bestrijding van borstkankercellen. Uit verschillende onderzoeken blijkt dat zeer zwakke elektromagnetische velden - bijvoorbeeld van beeldschermen - al tot gevolg hebben dat de productie van melatonine stilvalt. Dat effect zou depressies en borstkanker kunnen verklaren. Daarmee wijzen deze onderzoeken de weg naar het langgezochte wetenschappelijke bewijs voor de schadelijkheid van elektromagnetische straling.

Een blik over de vele onderzoeken voedt het vermoeden dat elektromagnetische straling de gezondheid kan schaden - ook al ontbreekt het definitieve bewijs nog. Het is daarbij interessant dat uit de diverse onderzoeken die een effect aantonen altijd ongeveer dezelfde 'veilige norm' valt af te leiden. Zo blijkt steeds weer dat een magnetisch veld beneden de sterkte van 0,2 microtesla geen negatieve invloed op de mens heeft. Hetzelfde geldt voor een elektrisch veld beneden 10 volt/meter. Deze 'veilige' waarden steken echter scherp af bij de normen die de overheid hanteert. Die liggen 500 maal hoger, respectievelijk op 100 microtesla voor magnetische velden en op 5000 volt/meter voor elektrische velden.

Met simpele maatregelen (zie kader) is het mogelijk om te voorkomen dat mensen langere tijd in schadelijke velden verblijven. Sommige huishoudelijke apparaten - scheerapparaten, mixers, boormachines en haarföhns bijvoorbeeld - creëren velden met waarden die hoger zijn dan de 'veilige' normen. Maar dat zijn ook apparaten waarmee een mens normaal gesproken nooit lang achtereen werkt. Het zou verstandig beleid zijn als op dergelijke apparaten wordt vermeld dat langdurig gebruik schadelijk kan zijn voor de gezondheid. Voor Lucas Reijnders is er alle aanleiding voor de overheid om het 'voorzorgsbeginsel' te hanteren. Ofwel: ook al weten we het niet zeker, de eventuele gevolgen - kanker - zijn ernstig genoeg om voorzorgsmaatregelen te rechtvaardigen. Het is in dit verband interessant dat de overheid het gebruik van medicijnen toelaat die een bepaalde werking hebben zonder dat die werking kan worden verklaard. Met andere woorden: voor medicijnen is 'waarom' niet vereist, 'hoe' is genoeg. Maar in het geval van elektromagnetische velden wil de overheid pas tot actie overgaan als 'waarom' is bewezen.

Het is niet de bedoeling noch wenselijk om elektriciteit uit de samenleving te verbannen, maar het is wijs om er voorzichtig mee om te gaan. Wat dat betreft is de houding van de politiek en de energiebedrijven kortzichtig. Het zou niet de eerste keer zijn - denk aan het verband tussen roken en kanker - dat de samenleving dient als proefkonijn terwijl de gevestigde orde het achterhoedegevecht rekt. Het feit dat bepaalde wetenschappelijke vragen nog niet zijn beantwoord, zou een beleid dat erop is gericht om de blootstelling te beperken niet in de weg mogen staan. Zo'n beleid hoeft helemaal niet tot een ontwrichting van de economie te leiden.

Intussen is er meer onderzoek nodig om het inzicht te verwerven om producten te maken die de gezondheid niet schaden. Bijvoorbeeld ook naar de effecten van gelijkstroom. De gelijkstroom van Thomas Edison legde het destijds af tegen de wisselstroom van George Westinghouse. Maar er zijn thans aanwijzingen dat juist de straling van gelijkstroom minder schadelijk is. Zo biedt een met zonne-energie opgewekt 12 volt-gelijkstroom-systeem wellicht een interessant gezond én milieuvriendelijk perspectief.

Het meest spectaculaire vooruitzicht voor het onderzoek naar de effecten van elektromagnetische velden ligt - paradoxaal genoeg - in de medische wetenschap. Onderzoekers aan de universiteit van Stanford hebben ontdekt dat met elektromagnetische straling van verschillende frequenties verschillende effecten in het lichaam zijn te bewerkstelligen. Zo heeft een veld van 60 herz tot gevolg dat er meer calcium naar lymphocyte-cellen vloeit, een veld van 3 herz daarentegen remt die calciumstroom en beperkt daarmee de activiteit van de betrokken cellen. Er zijn ook velden van dezelfde intensiteit en frequentie die een verschillend effect hebben op kankercellen en gezonde cellen. Dat biedt het adembenemende perspectief dat het mogelijk is om met elektromagnetische straling tegelijkertijd kanker te bestrijden en gezonde cellen te stimuleren. Dat is wat anders dan de allesverwoestende chemotherapie. Als het dan niet de dreiging van schade voor de gezondheid is, dan zou het vooruitzicht van de genezende werking voldoende moeten zijn voor de overheid en de elektronica-industrie om alle aandacht te geven aan onderzoek en ontwikkeling op het gebied van elektromagnetische velden.