Email   Print

Nooit tevreden

Veel vrouwen kampen met een knagend gevoel van ontevredenheid. Wat is de oorzaak van dat gebrek aan vervulling in hun leven? In gesprek met een Franse psychotherapeute poogt een journaliste van Psychologies licht te werpen op deze sombere gevoelens.

Elisabeth heeft alles om gelukkig te zijn. Ze is 32, getrouwd met een leuke man en moeder van twee schattige kinderen. Haar beroep als documentaliste bevalt haar goed. Ze heeft geen materiële zorgen. Kortom, het leven lacht haar toe, zou je kunnen zeggen. Toch heeft Elisabeth 's nachts akelige dromen. 'Ik wil een etentje geven, maar op het moment dat we aan tafel gaan, is het eten verdwenen, of is de lamsbout aangebrand en oneetbaar geworden. Ik wil opbellen maar de telefoon doet het niet. Wanneer ik een afspraak met een vriendin heb, droom ik de nacht ervoor dat ze niet komt opdagen. Altijd hetzelfde verhaal: mislukkingen en teleurstellingen. Op de één of andere manier zijn mijn nachten net zo onbevredigend als mijn dagen prettig zijn.'
In de psychoanalyse is een droom de verwezenlijking van een verlangen. Verlangt Elisabeth er onbewust naar zichzelf tekort te doen? Psychotherapeute Marie-Hélène Sebag zegt: 'Om zich te kunnen ontplooien, heeft het verlangen van de vrouw behoefte aan een onvolkomenheid, dat wil zeggen een innerlijke plek die ruimte biedt voor nieuwe gebeurtenissen, voor het wachten op "iets anders". Maar in het leven van Elisabeth is - misschien al te zeer - aan alle verwachtingen voldaan. Zo te zien, komt ze niets tekort. Daarom bedenkt ze 's nachts een leegte voor zichzelf, een denkbeeldig gemis, een kunstmatige onbevredigdheid, zodat ze het niet benauwd krijgt en zodoende haar werkelijke geluk beter kan waarderen.'

Maar om ruimte voor een onvolkomenheid te creëren, leiden een heleboel vrouwen, die minder evenwichtig zijn dan Elisabeth, in werkelijkheid een volstrekt onbevredigend bestaan: onbewust leggen ze het zo aan dat ze teleurstellende partners tegenkomen en trouwen ze met tactloze, ontrouwe mannen. Ten slotte staat hun hele leven in het teken van één aanhoudend geklaag: 'Niemand begrijpt me, ik ben ongelukkig, ik heb altijd pech.'

Freud constateerde dat vrouwen vaak de neiging hebben het volkomen geluk te weigeren en ontevreden te blijven, en hij stelde de vraag: 'Wat wil de vrouw?' Dat is trouwens de kernvraag die hem op het idee van de psychoanalyse heeft gebracht. Veel vrouwen zelf zijn ook niet in staat deze vraag te beantwoorden. We zien immers dat niets het verlangen van de vrouw definitief kan bevredigen. Alsof ontevredenheid deel uitmaakt van het karakter van de vrouw. 'Ik wil een man en een kind, en dan zal ik volkomen gelukkig zijn,' beweerde Anne. Drie jaar later zingt ze een toontje lager: 'Het is waar, ik ben aardig tevredengesteld maar toch voel ik soms een soort drukkende, deprimerende leegte van binnen.'

'Een van de belangrijkste oorzaken van het gevoel van onbehagen bij veel vrouwen is dat ze - wat hun ook gebeurt - ervan overtuigd blijven dat anderen absoluut beter af zijn dan zijzelf,' legt Marie-Hélène Sebag uit. 'Ze meten hun eigen geluk af aan het geluk dat ze hun vriendinnen of vijandinnen toekennen waarbij ze vergeten blij te zijn met hun eigen geluk of de geneugten van hun eigen leven beginnen te versmaden. Dus "mokken" ze, overladen ze hun omgeving met verwijten en worden ze verteerd door afgunst want ze zijn ervan overtuigd dat de ander bezit wat zij missen. Vandaar de beruchte rivaliteit onder vrouwen die maakt dat vrouwen onderling zo wreed zijn.'

De vrouwelijke identiteit is problematisch. Vrouwen hebben er vaak moeite mee zichzelf te accepteren. Ze zijn niet tevreden met hun lot, niet tevreden met zichzelf. Tot op hoge leeftijd en soms zelfs hun hele leven zijn ze op zoek naar hun identiteit. 'Ben ik een echte vrouw?' vragen ze zich ongerust af. Een vraag die vaak verbergt dat ze denken: 'Ben ik wel aantrekkelijk en aardig genoeg?' En vaak is het antwoord dat ze zichzelf geven: 'Nee'.

In tegenstelling tot mannen, bezitten vrouwen niet zo'n zichtbaar orgaan dat hen al op jonge leeftijd geruststelt dat ze op seksueel gebied erbij horen. Vandaar dat ze basaal een gebrek aan aanknopingspunten hebben wat betreft hun identiteit, waardoor ze op volwassen leeftijd een vermoeiende jacht op symbolen gaan maken, op beelden die in staat zouden zijn vrouwelijkheid te symboliseren: een welvoorziene garderobe waarmee ze, naar behoefte, een maximum aan kleren en stijlen kunnen dragen, van de femme fatale tot het vrijgevochten meisje; regelmatig bezoek aan de kapper en aan de schoonheidsspecialiste. Allemaal pogingen om te weten te komen wie je bent, om in de smaak te vallen en ook om bij jezelf in de smaak te vallen, je prettig te voelen. Maar geen enkel kledingstuk, geen enkele rol is overtuigend genoeg om definitief gerust te stellen. De spiegel, die om acht uur 's ochtends zo complimenteus bleek te zijn, kan twee uur later kritisch en misprijzend worden.

'In werkelijkheid is datgene waarnaar ze achter die veranderlijke buitenkant op zoek zijn een fabeltje: dat van de volmaakte, perfecte, onweerstaanbare vrouw die alles krijgt wat ze wil en vooral het geheim van de "ware" vrouwelijkheid kent,' gaat Marie-Hélène Sebag verder. Tegenover haar kan iedere vrouw van vlees en bloed niet anders dan ontevreden met zichzelf zijn. Er zijn legio vrouwen die deze mening, die rijkelijk wordt gevoed door de ons omringende cultuur, zijn toegedaan. Welnu, de Vrouw bestaat niet, er bestaan alleen vrouwen, in het meervoud.'

In hun streven naar een identiteit die hen ondersteunt, komen vrouwen gewoonlijk uit op het moederschap. Maar vrouw zijn en moeder zijn, is niet hetzelfde. Een moeder kan dolgelukkig zijn met haar kind zonder zich daarmee volledig 'vrouw' te voelen. Die rol verwijst haar al meteen naar een min of meer bewuste vergelijking met haar eigen moeder. 'Ben ik beter dan zij?', en confronteert haar met het mythische archetype van de perfecte moeder die ieder moment wordt geacht in de behoeften van haar kind te kunnen voorzien. Ook daarbij zal ze, wil ze niet gedeprimeerd raken, zich moeten realiseren dat de perfecte moeder, net als de perfecte vrouw, een illusie is. 'Ik heb mezelf altijd lelijk en onbeduidend gevonden,' herinnert Nicole zich, die 40 jaar, onderwijzeres, aantrekkelijk en ondernemend is. 'Mama heeft me daar wel in geholpen: ze noemde mij haar lelijke, kleine eendje. Wanneer een man met me uit wilde, had ik het gevoel dat hij zich vergiste, dat hij me niet had bekeken, dat hij op een dag zou merken hoe stom ik was. Ik ben getrouwd met de eerste man die me dat vroeg omdat ik dacht dat de gelegenheid zich waarschijnlijk nooit meer zou voordoen. Al heel snel wilde ik een kind, om verlost te zijn van de zorg een 'vrouw' te zijn. Zodra het geboren was, begon ik mezelf ongerust te maken: ik wilde de beste moeder van de wereld zijn, mijn eigen moeder verdringen. Ik wilde zo graag dat ideaalbeeld volgen, dat ik nooit tevreden was met mezelf. Maar ik ging vooral voorbij aan de echte affectieve behoeften van mijn dochter die me dat nu duur betaald zet.'

Het verlangen naar perfectie brengt vrouwen ertoe zo veel mogelijk vast te houden aan dat verderfelijke beeld in onze maatschappij dat je - om te worden geaccepteerd en gewaardeerd - onder alle omstandigheden beschikbaar, charmant, glimlachend, zachtaardig, mooi, attent, et cetera zou moeten zijn. Wie deze aanmaningen letterlijk neemt, gunt zich niet het recht zichzelf te zijn want iedere onvolkomenheid, ieder mankement veroorzaakt schaamte en zelfkritiek.

Voor sommige vrouwen ligt de oorzaak van hun basale ontevredenheid in het simpele feit dat ze als vrouw zijn geboren. Omdat ze ervan overtuigd zijn dat hun vrouwelijkheid een gebrek is en ze inferieur zijn omdat ze geen penis hebben, zijn ze voortdurend ontevreden met zichzelf. Een situatie die ze vaak compenseren door een overdreven narcisme, dat hun innerlijke zwakheid maskeert, en door koortsachtige verleidingspogingen. Maar omdat ze niet van zichzelf houden als vrouwelijk wezen, minachten en verwerpen ze de arme mannen die hen niet kunnen weerstaan. Dezelfde vrouwen klagen voortdurend over hun eenzaamheid, hun geestelijk isolement, waarbij ze hun ontevredenheid breed uitmeten. 'Er zijn geen mannen meer!' roepen ze. Terwijl ze niet door hebben dat ze verantwoordelijk zijn voor hun eigen ellende.

Anderen schijnen op dramatische wijze in een staat van chronische ontevredenheid te verkeren, waarbij ze aan de hele wereld uitleggen dat niemand van hen kan houden. Weliswaar zijn er lompe kerels genoeg maar we zien toch dat vrouwen die eeuwig ontevreden zijn, in de eerste plaats de slaaf zijn van een behoefte aan genegenheid die niemand hun kan geven. Nog meer dan naar een man, zijn ze op zoek naar een moeder; ze eisen van mannen de onvoorwaardelijke liefde die mama hun vroeger schonk. Ook al is de moeder voor ieder mens de eerste liefde, voor haar dochter betekent ze ook het eerste voorbeeld. Wanneer ze zich niet prettig voelt en ontevreden is over haar leven en zichzelf, draagt ze ongewild haar eigen malaise aan haar dochtertje over: kinderen worden rechtstreeks beïnvloed door de gemoedstoestand van hun ouders. Wanneer de vrouw volwassen is geworden, zal ze moeilijk genoegen nemen met de simpele geneugten van het leven en met de liefde die een gewone man in staat is haar te geven. Toegegeven, het is niet altijd gemakkelijk een vrouw te worden en te zijn. Vooral omdat je - om met succes de vrouwelijke identiteit te accepteren - met de andere sekse te maken krijgt. De absolute vrouwelijkheid, die niet naar enige mannelijkheid zou verwijzen, is nergens te vinden. En daarom maakt iedere vrouw perioden van twijfel en momenten van onzekerheid door. Vrouwen die hun draai hebben gevonden, zijn er in groten getale. Zij hebben begrepen dat de perfecte vrouw niet bestaat. En dat de oplossing ligt in de evenwichtige combinatie van al die vrouwen aan wie zij plaats bieden - de dochter, de minnares, de echtgenote, de moeder, de muze, de dappere, de ingetogene, de sterke vrouw, het zwakke schepsel dat de man de gelegenheid biedt zijn mannelijkheid te bewijzen, et cetera. Je kunt zin hebben de ster te spelen en vervolgens de gemankeerde jongen, voordat je naar de status van echtgenote of het beroep van moeder terugkeert. Geen enkele 'rol' sluit andere uit. Iedere vrouw heeft vele facetten en in het accepteren van die veelzijdigheid schuilt het geluk een vrouw te zijn.