Email   Print

Liegen voor geluk

De leugen is een fundament van vele relaties.

Een leugentje om bestwil hebben we vaak paraat maar van het ene leugentje komt het andere om van tijd tot tijd in de grote leugen te veranderen. Psychologie Heute (februari 1997) onderzocht de motieven voor mensen om te liegen. Het waarom van de leugen hangt heel vaak samen met ontevredenheid over het leven, het verlangen naar meer, dat Duitsers zo mooi weten weer te geven met de niet grofstoffelijke term: Sehnsucht, verlangen met op de achtergrond de schlager van de jankende accordeon uit de jaren dertig. Zo bezien geeft de leugen menselijke ontevredenheid een milder aanzien. Toch mogen we niet vergeten dat de eerste drijfveer voor de leugen angst is. Dat weten we sinds kerkvader Augustinus schreef: mijn grootste angst is voor de angst zelf. Via angst en leugen zitten we in een duivelse kring die we o zo moeilijk kunnen verbreken.

Geldingsdrang en gewichtig-doenerij zijn andere motoren voor leugens. Onze gevoelens van onzekerheid verstoppen we achter overdrijving. Gevaarlijker wordt het als er naar leugens wordt gegrepen om een streven naar macht tot uitdrukking te brengen. De leugen wordt dan gebruikt om vermeende geestelijke superioriteit aan te geven. En dan is er afgunst, het streven naar meer: meer succes, prestige, geld, schoonheid, even zovele ideale voedingsbodems voor leugens. Psychologie Heute herinnert er aan dat het ouderwetse gevoel schaamte mensen vaker te pakken heeft dan zij willen toegeven. Bij ieder ongelukje hebben we het gevoel dat we falen. De eenvoudigste methode om die schaamte te verdringen, is de ontkenning. Men liegt als het ware tegen zich zelf dat er eigenlijk niets is gebeurd. Een leugen uit schaamte is een defensieve handeling. Heilzaam kan de leugen werken als uiting van consideratie met anderen of het nu gaat om het bewaren van een geheim of het vermijden van een jobstijding. De Franse filosoof Maurice Maschino zegt in Psychologie Heute: de leugen is een vorm van liefde. Na gesprekken met trouweloze partners stelde hij vast dat de leugen in het huwelijk vooral is bedoeld om de partner niet te krenken. Mensen die fanatiek de waarheid willen vertellen omdat ze vinden dat er alleen op die manier sprake is van een 'open' relatie, hebben eigenlijk een sadomasochistische neiging en brengen zichzelf schade toe. Vrouwen liegen net zo vaak als mannen in en over hun huwelijk maar zij doen het anders: rijper, subtieler, keuriger. De conclusie van Maschino: de leugen is het fundament van velerlei betrekkingen en daardoor ook van het geluk.

Mothering (lente 1995) stelt de vraag waarom kinderen liegen. In een zin samengevat: kinderen liegen of jokken omdat ze zich veilig willen voelen en geliefd en omdat ze willen dat dat ook omgekeerd geldt voor hun ouders. Kinderen zullen jokken om hun ouders niet te mishagen en om niet te worden vernederd. Neem dat jongetje dat bang is voor honden en bang daarom te worden uitgelachen door zijn oudere broer. Hij ziet een hond, holt naar huis en zegt hijgend: Ik heb een hond gezien zo groot als een hert. Ouders hoeven zich niet direct ongerust te maken als een kind jokt. Vaak kan een goede interpretatie van het leugentje leiden tot geruststellende antwoorden waardoor een kind zich veilig genoeg voelt. Mothering onderstreept dat ouders kinderen vooral realistische inzichten en standaarden moeten bijbrengen en een klimaat scheppen waarin fouten - glas melk omgegooid - niet alleen worden getolereerd maar ook verwacht.