Email   Print

Leven of zweven?

New Age is een beladen term. New Age staat voor een bonte verzameling aan spirituele rituelen en therapieën. Sommigen zien in de New Age de verlossing voor de aan materialisme verslaafde moderne mens. Anderen beschouwen New Age-aanhangers vooral als vluchtelingen uit de werkelijkheid. Tijd voor een kritisch analyse. New Age Journal, dé Amerikaanse verslaggever van de nieuwe geestelijke stroming, publiceerde de tien sterke en zwakke punten van de New Age. Van de hand van een kenner: Elizabeth Lesser, mede-oprichter van het Omgea-instituut, het grootste centrum voor 'holistisch leren' in de Verenigde Staten. Wijsheid of gekte? Het oordeel is aan u.

De tien sterke punten

1. Zelfbewustzijn. De filosofie van New Age spoort mensen aan om zichzelf lief te hebben, te vergeven en voor zichzelf te zorgen, dit alles in de contekst van zelfkennis, die het best kan worden ontwikkeld via een samengaan van psychologie en spiritualiteit. De psychologie draagt aan dit verbond de gedachte bij dat je de verantwoordelijkheid kunt nemen voor de projectie van je eigen 'schaduw' - met name verdriet, woede en haatgevoelens die je hebt onderdrukt - op andere mensen en situaties. Ook verschaft hij het besef hoezeer de opvoeding ons gedrag als volwassene beïnvloedt en levert ons het gereedschap om te genezen en verwondingen uit de kinderjaren achter ons te laten. Psychologie toont ons het belang van grenzen bij het aanknopen van gezonde relaties en helpt ons om onze menselijkheid in zijn geheel te aanvaarden, inclusief zwakheden en kwetsbare plekken. De spiritualiteit biedt ons een ruimer scala aan menselijke mogelijkheden voorbij de beperkingen van gezinsleven en samenleving, een gevoel van ruimte dat stoelt op de onsterfelijkheid van de ziel en een innerlijke vrede die ontstijgt aan angsten en kwellingen.

2. De verklaring van onderlinge afhankelijkheid. De Gaia-theorie - voor het eerst geformuleerd door de Britse biochemicus James Lovelock in 1972 - had een grote invloed op veel denkers in de New Age-traditie. Deze stelt dat de Aarde moet worden beschouwd als een levend organisme met onderling corresponderende delen. Daarom zijn alle levende wezens onlosmakelijk met elkaar verbonden. Op een zuiver persoonlijk niveau brengt deze onderlinge afhankelijkheidsverklaring ons tot het inzicht dat de schijnbaar structuurloze aspecten van ons dagelijks bestaan in werkelijkheid met elkaar verknoopt zijn. Op het sociale vlak gaan we, als we het hele leven als onderling verbonden zien, langzamerhand de verscheidenheid waarderen - in mensen, in de natuur en in ideeën. We begrijpen dat over de hele wereld de mythologieën, religies en geneeswijzen zijn doortrokken van een universeel stelsel van spirituele feiten. Inzien en respecteren dat alle dingen onderling samenhangen, is de ruggengraat van de New Age.

3. Kosmisch bewustzijn. Een van de mooiste dingen die ik van de New Age heb meegekregen, is het besef dat we niet overal een antwoord op hoeven te hebben. Terwijl we ons inspannen om de grote vragen omtrent leven en dood te begrijpen, kunnen we desondanks ons bewustzijn laten uitwaaieren naar wat psycholoog Abraham Maslow 'de uithoeken van de menselijke natuur' heeft genoemd. Toen Maslow eind jaren zestig over het bewustzijn schreef, waren de mensen de uithoeken van hun eigen natuur aan het verkennen met behulp van meditatie, gebeden, yoga, psychedelische drugs, droomtherapie, shamanistisch reizen in de geest en andere spirituele oefeningen die wezen op het belang van de niet-alledaagse werkelijkheid en alternatieve bewustzijnstoestanden. Door dergelijke experimenten werd ons ontzag voor wat heilig is opnieuw gewekt en verkreeg onze relatie tot het doorsnee-bestaan een glans van betovering.

4. Hier en nu leven. In 1972 publiceerde Ram Dass (alter ego van Richard Alpert, de psycholoog die zijn LSD-experimenten met Timothy Leary op Harvard beëindigde toen hij besloot zijn aandacht voortaan te richten op het spirituele pad) zijn inmiddels klassieke boek Be Here Now. Deze drie woorden werden het eerste credo van de New Age. Voor de Amerikanen vormden ze een samenvatting van de filosofie achter religieuze praktijken uit het Oosten die Ram Dass zich had eigengemaakt tijdens jaren van meditatie en studie in India. Dankzij Ram Dass en anderen kregen we in het oog hoe waardevol meditatie kan zijn. Andere leraren hebben andere termen gebruikt om de meditatieve toestand te omschrijven: docenten die Vipanassa-meditatie onderwijzen noemen het 'bedachtzaamheid', Zen-meesters spreken van 'de geest van de beginneling', psychologen hebben het over 'verwerken'. In alle gevallen noopt het ons om ons oordeel zo lang op te schorten dat de rijkdom van elk ogenblik de kans krijgt om voor zichzelf te spreken zodat we de reis evenzeer gaan waarderen als de eindbestemming.

5. Het vrouwelijk beginsel. Het is ironisch dat overal ter wereld in de spirituele literatuur de stem van de vrouw meestal ontbreekt. Vooral als je bedenkt dat het sacrale niet dicrimineert, dat oneindigheid en eenheid niemand buitensluiten. Vrijgemaakt door het feminisme en begeesterd door wat Jung schreef over de innerlijke vrouwelijke en mannelijke krachten - anima en animus - hebben vrouwen 'het vrouwelijke gezicht van God' in de New Age theologie geïntroduceerd. Deze bewuste vorm van vrouwelijkheid eist dat de mannelijke deugden die opgeld deden tijdens het patriarchaat - lineair denken, heldenmoed en individueel handelen - in balans worden gebracht met de vrouwelijke beginselen die de kringloop van het leven eerbiedigen, onderlinge contacten in stand houden en alle wezens binnen de gemeenschap plaatsen. Erkenning van het feit dat het patriarchaat de planeet en zijn bevolking veel schade heeft berokkend, wil niet zeggen dat mannen ongelijk hebben en vrouwen gelijk. Het is veel meer een oproep tot nieuwe organisatievormen en het koesteren van de verschillen tussen de geslachten op basis van gelijkwaardigheid. Bewuste vrouwelijkheid heeft binnen de New Age geleid tot nieuwe rituelen onder vrouwen en een opleving van religies met een Godin als centrale figuur, naast een mannenbeweging en de mystieke vorm van milieubewustzijn die 'de diepere ecologie' wordt genoemd.

6. De goddelijkheid van Aarde en lichaam. Een prachtig geschenk van de New Age is de kritische blik op de theologieën die de kern vormen van het westerse wereldbeeld en hun grondslag vinden in het zondebesef. Matthew Fox, een katholieke priester die bij de Episcopale kerk kwam en een van de meest welsprekende theologen van de New Age werd, verzet zich tegen de overtuiging dat de Aarde moet worden onderworpen, het lichaam onfatsoenlijk is, en seksualiteit onheilig. Hij stelt daar de theorie van de 'erfzegen' tegenover. Liefde voor het lichaam en de Aarde wijzigt de manier waarop wij daarvoor zorgen. De terugkomst van de lichamelijkheid binnen de spirituele gemeenschap heeft geleid tot een grote belangstelling voor de holistische healing-praktijk. De hernieuwde kennismaking met pantheïstische elementen biedt ons de mogelijkheid om alle objecten in de natuur als begiftigd met intelligentie en geestkracht te gaan zien.

7. De ontmoeting van Oost en West. Toen de Beatles uit India terugkwamen met meditatie en de sitar in hun bagage, hielpen ze daarmee de tradities van spiritualiteit en healing uit het Oosten populair te maken die de westerse denkwijze hebben doen veranderen. Sinds die tijd zijn oosterse praktijken en inzichten tot alledaagse termen geworden: meditatie en yoga, yin en yang (niet-dualistisch denken), karma (de wet van oorzaak en gevolg), maya (het geloof dat de wereld slechts één niet-tastbare manifestatie is van de werkelijkheid), prana of chi (de levenskracht die door het lichaam stroomt), en nirvana (de toestand van niet-hechten, of verlichting). Het geloof van hindoes en boeddhisten in reïncarnatie en hun waarderen van het huidige ogenblik verschillen sterk van het westerse model van verlossing in het hiernamaals en geven ons de moed om onszelf zonder angst te verliezen in de geheimzinnige openbaring van de eeuwigheid.

8. Wetenschap ontmoet spiritualiteit. In het begin van de jaren zeventig begon het werk van wetenschappers als de natuurkundigen David Bohm en Fritjof Capra, de neuroloog Karl Pribram en de scheikundige Ilya Prigogine door te dringen in psychologische, medische en spirituele publicaties. Door het Brain/Mind Bulletin van Marylin Ferguson raakte het publiek vertrouwd met wetenschappelijk onderzoek naar het menselijk bewustzijn. Concepten als holisme en de systeem-theorie, paradigma's en verschuivingen daarin, entropie en syntropie, holons, het onzekerheidsbeginsel en de parapsychologie werden algemeen bezit en vervingen de oude reductionistische zienswijze door een meer dynamisch en multilateraal beeld van de werkelijkheid. Dit onderzoek legde ook verrassende parallellen bloot tussen oeroude mystiek en hedendaagse natuurkunde en gaf daarmee een nieuwe richting aan onze opvattingen over intelligentie en gewaarwording. Dit inzicht heeft gevolgen gehad voor de healing-praktijk, het onderwijs, maatschappelijke systemen en de zakenwereld, naast het milieubewustzijn, het streven naar biodiversiviteit en de ecopsychologie.

9. Gevoel. De cultuur van het Westen heeft een zware prijs betaald voor de heiligverklaring van het rationalisme. Beducht als we zijn voor de grote kracht van pijn en verdriet, en zelfs die van wildheid en overgave, hebben we de 'gelukzaligheid' opgeofferd, zoals Joseph Campbell de meest verheven toestand van het menselijk hart heeft genoemd. Vele leermethoden van de New Age streven ernaar om dit verlies te herstellen door een gelijke waarde toe te kennen aan de 'voelende' functies binnen de menselijke ervaringswereld, zoals intuïtie, liefde, smart, verrukking, treurnis, medeleven, sensualiteit en extase.

10. Mythe, ritueel en gemeenschap. Mensen hebben een gemeenschap en rituelen nodig om verhalen te kunnen vertellen, kennis en inzichten door te geven, het leven te vieren, te treuren over wie en wat verloren gingen en de grote veranderingen in het leven van merktekens te voorzien. Maar door de vluchtige aard van het gezinsleven en de mobiliteit van het individu is bij veel westerlingen een gemeenschap die echt iets voorstelt vrijwel verdwenen. De belangstelling binnen de New Age voor de mythologieën in de wereld en in de universele archteypes - zoals Jung ze omschreef - wordt gevoed door het verlangen om aan het dagelijks leven een vleugje heiligheid terug te geven. Een van de eerste inspanningen om het van God gegeven gemeenschapsleven nieuw leven in te blazen, bleek afkomstig uit een wel heel onverwachte hoek: uit het terugeisen van de twee 'boekensteunen' van het leven, geboorte en dood. Aan het eind van de jaren zestig bracht Elizabeth Kübler-Ross voor het eerst gesprekken op gang over bewust doodgaan. Uit haar werk kwamen onderzoek in ziekenhuizen en centra voor healing in de woonwijken voort die zich richtten op rouwverwerking, ongeneeslijke ziekten en de dood. Ongeveer gelijktijdig gingen vrouwen vragen stellen bij de manier waarop ze baby's kregen en moesten verzorgen en haalden ze een deel van de macht terug bij de vakmensen door thuisbevallingen, vroedvrouwen, borstvoeding en een verzet tegen opvoeding volgens het boekje. En nu laten een heleboel mensen eigengebakken rituelen opbloeien om daarmee de rest van het leven tegemoet te treden.

Kop: De tien zwakke punten

1. Narcisme. Ik kwam voor het eerst in aanraking met de inmiddels befaamde uitspraak van Joseph Campbell dat je moet gaan waar je eigen geluk ligt toen ik studeerde aan Columbia University. Het klonk als een spirituele goedkeuring van mijn droom om mijn studie eraan te geven en in een busje vol hippies door het land te gaan trekken. Ik verzuimde natuurlijk om door te lezen want verderop plaatst Campbell een dergelijk geluk in een contekst van opoffering. Dit was in de lente van 1970 en een hele generatie had zojuist besloten om 'ik eerst' te denken bij het streven naar welzijn. Veel dingen hebben bijgedragen aan de narcistische draai die onze cultuur de laatste twintig jaar heeft genomen maar de New Age is daar zeker deels schuldig aan. Zonder een zekere opoffering ten gunste van het algemene belang mondt ontdekking van jezelf tenslotte uit in niets anders dan zelfzuchtigheid. Veel leraren en therapeuten zijn meer op advocaten gaan lijken - promotors van het zelf - en wijden zich geheel aan de bevordering van persoonlijke tevredenheid bij hun cliënten.

2. Oppervlakkigheid. De spiritualiteit, therapeutische en holistische zorg binnen de New Age worden er vaak van beschuldigd dat ze oppervlakkige en luchthartige antwoorden stellen tegenover de duisternis en pijn van het leven. Je mag rustig stellen dat sommige New Age-systemen complexe filosofische denkwijzen en healing-praktijken hebben vervormd tot vluchtige technieken of sentimentele kreten. Het gebrek aan diepgang dat dit oplevert, irriteert mensen - met name als de aanhangers ervan een taalgebruik hanteren dat een hoger begripsniveau en verantwoordelijkheidsbesef suggereert dan ze in feite hebben en jargon inzetten als 'bilateraal afhankelijk', 'dysfunctioneel', 'transformatie' en 'dynamiserend' als ze normale menselijke zwakheden of stadia van ontwikkeling willen beschrijven. Soms kan simplistisch denken zelfs ernstige gevolgen hebben: bijvoorbeeld wanneer een kankerpatiënt ervan overtuigd raakt dat dagelijkse groepsbevestiging meer uithaalt dan een medische behandeling, of een werknemer wordt aangemoedigd om ontslag te nemen aangezien diens bedrijf te weinig 'emotionele veiligheid' biedt. Elk wereldbeeld dat je wil doen geloven dat je louter door positief denken alles kunt krijgen wat je wil, of dat het leven gemakkelijk hoort te zijn, of dat healing een simpele kwestie is, doet onrealistische beloften.

3. Eindeloos zelfonderzoek. Het streven naar verbetering van jezelf kan de belangrijkste bezigheid in je leven worden en dat veroorzaakt dan een paar problemen. Je eigen verhaal kan een obsessie voor je worden - je slachtofferschap, je fouten, je angsten - terwijl je af en toen beter af bent als je gewoon 'doet'. En het is voor ons niet mogelijk om 'onze kindertijd af te maken' - een uitdrukking die lijkt te suggereren dat we aan de smeltkroes van de genen kunnen ontsnappen. Als we er een keurige streep onder de drama's tijdens onze jeugd van verwachten, dan verwordt therapie tot een peperdure oefening in nutteloosheid. En tenslotte - en dat is zeker geen bijzaak - leidt een kortzichtige concentratie op jezelf tot sociale apathie. We moeten ons steentje bijdragen aan de verbetering van meer dan alleen onszelf. 'Je kan geen stabiel leven leiden in een krankzinnige maatschappij', schreef Michael Ventura in We've Had a Hundred Years of Psychotherapy and the World's Getting Worse.

4. Instant vernieuwing. Terwijl sommige mensen zich laten verleiden tot een nimmer eindigend proces van zelfonderzoek, raken anderen teleurgesteld als na een dag workshop niet volledig inzicht en innerlijke vrede hun deel is. De dichter Paul Valéry schreef: 'Lange jaren moeten verstrijken voor de waarheid die we onszelf toebedelen tot ons bloedeigen vlees is geworden.' Spiritueel ontwaken vraagt om geduld, inspanning, en tot op zekere hoogte Gods genade. Ik ben altijd zeer gesteld geweest op het motto van Nietzsche, amor fati - liefde voor het lot. Dat biedt een aangenaam tegenwicht voor het New Age geloof dat je 'je eigen werkelijkheid kunt scheppen'. Natuurlijk kunnen we aan onszelf werken en uitzien naar een verandering ten goede. Maar we dienen ook nederigheid te betrachten tegenover de mysterieuze cyclus van de tijd en het onbekende universum.

5. Spiritueel materialisme. Chogyam Trungpa Rinpoche, een van de eerste leraren die het Tibetaanse boeddhisme naar het Westen heeft gebracht, heeft het begrip 'spiritueel materialisme' ingevoerd: 'onszelf wijsmaken dat we geestelijk groeien terwijl we uitsluitend ons egoïsme versterken door middel van spirituele technieken.' Deze gedachte is natuurlijk niet nieuw. Door de eeuwen heen zijn religies met dit verschijnsel behept geweest. Maar de New Age heeft een heel eigen versie van het spirituele materialisme ontwikkeld die ik heb waargenomen in mezelf en bij anderen. Ik heb gezien hoe mensen naar het Omega-instituut kwamen omdat ze een manier zochten om van hun illusies over zichzelf en de wereld af te komen en vertrokken met nog meer bagage: een hindoe-naam, een mantra in een onbekende taal en een oeroud systeem van regels die alles van eten tot en met seks controleren. Het begint als een oprechte spirituele zoektocht maar verwordt al gauw tot een spel van verkleden en wegduiken achter esoterische verklaringen. Bij tijd en wijle wordt dit haast komisch en de pers heeft zich vooral kunnen vermaken met dit aspect van de New Age. Maar het is treurig wanneer de kans tot geestelijke vernieuwing wordt ingeruild voor spiritueel materialisme.

6. Minachting voor de werkelijkheid, verlangen naar toverkracht. Sommige mensen binnen de New Age gooien hun nuchtere verstand het raam uit en gaan op zoek naar magische medicijnen en wonderbaarlijke mensen. De behoefte om te geloven in bezoekende engelen, Ufo's en andere onverklaarde raadselen kan een sluier worden over de doodgewone toverkracht van alledaagse dingen - bewijs te over dat God bestaat en het leven goed is. Er zijn aanhangers die zeer ver gaan om hun overtuiging te verdedigen. Mensen die aan healing doen, kunnen de symptomen van een ernstige ziekte wegwuiven als louter het 'loskomen van de gifstoffen'. Spirituele meesters kunnen magische krachten aanvoeren als rechtvaardiging voor misbruik. En hun volgelingen zullen ontkennen dat rationeel denken en wetenschappelijk bewijs eveneens ter zake, waardevol en zelfs heilig kunnen zijn.

7. Inheemse culturen ophemelen. Er bestaat een soort omgekeerd vooroordeel dat uitsluitend vanwege het feit dat een gedachte - of persoon - afkomstig is uit een andere cultuur, met name een inheemse of minderhedencultuur, die om een of andere reden wijzer of spiritueler is. Sommige New Age leraren herschrijven of versimpelen de geschiedenis door mythische tijden op te roepen toen de mensheid in vrede en harmonie leefde op verloren continenten onder de wijze leiding van uit de stam geboren shamanen of een door godinnen gebrachte spiritualiteit.

8. Gezeur van het innerlijke kind. Een van de meest misbruikte concepten binnen de New Age is dat van het 'innerlijke kind'. Op basis van het deugdelijke therapeutische model dat in de kinderjaren opgelopen trauma's ons gedurende ons hele leven blijven volgen en onze ervaring van verwondering en vreugde verduisteren, zijn vele mensen op zoek naar hun verloren onschuld vervallen tot een kinderlijk gedrag. Littekens van de kindertijd kunnen worden omgezet in blijmoedige wijsheid maar we kunnen het verleden niet herschrijven. Nog een valse belofte van het innerlijke kind is dat als je leert te vragen om wat je mist, je dat ook zonder meer zult krijgen. Sommige mensen schijnen gewoon niet in te zien, als ze jammeren dat hun smeekbeden niet worden ingelost, dat het antwoord 'nee' is.

9. Spirituele tradities plunderen. Ik kan veel begrip opbrengen voor volgelingen van de gevestigde religies die vinden dat aanhangers van de New Age de rituele ornamenten van een traditie afromen zonder al te veel respect voor de diepgang eronder. Als ze uit hun contekst worden gehaald, zijn de zweethutten van Amerikaanse Indianen, de langdurige gezangen van boeddhisten, hindoes en islamieten of het shamanistische gebruik van planten die hallucinaties opwekken een trivialisering van machtige en elegante wegen tot spirituele groei. Dikwijls zijn de praktijken die de New Agers het meest aanspreken precies degene die binnen hun eigen traditie jaren van training vereisen. Hetzelfde mag worden gezegd van de neiging om naar believen bepaalde elementen uit een ingewikkeld systeem van healing te plukken - bij voorbeeld Chinese geneeskunde of homeopathie - en dan details uit dit geheel bij te schaven tot ze aan de behoefte van het moment voldoen.

10. De goeroe-trip. Harry S. Truman - zelf geen New Age-aanhanger - sprak namens ons allen toen hij de treurige woorden uitte: 'Het geheugen is kort, de honger naar macht en glorie onverzadigbaar. Oude tirannen verdwijnen. Nieuwe nemen hun plaats in. Het is allemaal erg ongrijpbaar en ontmoedigend.' Het meest ongrijpbare en ontmoedigende aspect van mijn werk is misschien wel de opgave om de doctrines van sommige New Age leraren op één lijn te brengen met hun eigen gedrag. De 'goeroe-trip' kenmerkt zich onder andere door overtrokken beweringen over verlichting en healing, het bagatelliseren van de enorme inspanning die elke ware zoektocht naar spiritualiteit of healing vereist, buitensporige commercieel gedrag dat onrecht doet aan het New Age uitgangspunt van vrijgevigheid en niet meer nemen dan je nodig hebt en de blinde onderwerping door overigens intelligente volwassenen aan kwakzalvers die zich voordoen als goeroe, therapeut, prediker, healer of leraar. Door hun onverantwoordelijke gedrag hebben sommige goeroes en leraren de functie van mentor een slechte naam bezorgd en een smet geworpen op de idee van nederigheid tegenover een wijzere en meer ervaren gids.

7