Email   Print

Er is geen weg terug naar de natuur

De milieubeweging trekt regelmatig ten strijde tegen het menselijk ingrijpen in de natuur. Technologische vooruitgang wordt met argwaan beoordeeld. Maar Walter Truett Anderson ziet niets in de natuur met rust laten: er is geen weg terug naar de natuur.

Het milieuactivisme van 'terug-naar-de-natuur' is op het ogenblik populair. Je kunt haast spreken van een nieuwe ideologie. Maar ik denk niet dat deze ideologie de toekomst heeft. De toekomst is - voor wat ik noem - anticiperend milieubeleid: mensen die informatie en technologie weten te gebruiken, die er niet tegenop zien om te leven in de wereld zoals ze is, en die niet bang zijn om zich daadwerkelijk met het beheer van ecosystemen bezig te houden.

De leer van de terug-naar-de-natuur-ideologie omvat een afwijzing van 'antropocentrisch' denken en handelen - dat wil zeggen met de mens als centraal uitgangspunt - en van ingrijpen in de natuur, een diepe achterdocht tegen 'technologie', een hartstocht voor het primitieve en het verlangen om terug te keren naar een - op een of andere wijze - gedecentraliseerde wereld waar mensen leven en werken binnen hun bioregio, bij voorkeur met inheemse planten en dieren. Die hunkering naar het verleden is een van de belangrijkste voorwaarden voor het lidmaatschap van de beweging. Sommigen willen alleen maar terug naar de agrarische leefwijze van een paar decennia geleden, voor de mechanisatiegolf van midden deze eeuw. Veel groenen vereren de Middeleeuwen. De ware fundamentalisten willen helemaal niets van landbouw en veeteelt weten en smachten naar de goede oude tijd van de jagers-verzamelaars. Hun standpunt is met verve uiteengezet door een ex-hoofdredacteur van Earth First! Journal die schreef: 'velen van ons ... zouden graag zien dat mensen ongeveer weer zo zouden gaan leven als 15.000 jaar geleden ...' Dit soort denkbeelden is opmerkelijk populair onder studenten en aan de koffietafel - en opmerkelijk irrelevant in het licht van al het waardevolle dat voor het milieu wordt gedaan en in de toekomst zal worden gedaan.

En dat is het probleem: de wereld verandert in hoog tempo en we hebben grote behoefte aan een visie die onze nieuwe wereld motiveert, oprecht en begeesterd, met durf en hoop en misschien zelfs een vleug optimisme. De aantrekkelijke fantasieën van de terug-naar-de-natuur-beweging hebben hetzelfde effect op de publieke discussie als de wet van Gresham heeft gehad op de economie: kwaad geld verdrijft goed geld en wollige leuzen overstemmen serieus denkwerk. We leven nu eenmaal niet, en ook straks niet, in een wereld die lijkt op het ideaal van de bioregionalisten: een kleine menselijke populatie die in meerderheid blijmoedig een eenvoudig landleven leidt en de natuur haar gang laat gaan. Het zou misschien aardig zijn als het kon, of misschien ook niet. Maar dat doet eigenlijk niet ter zake want die kant gaat het simpelweg niet op. De wereld raakt steeds dichter bevolkt en niet minder dicht; steeds meer verstedelijkt en niet landelijker; steeds meer beheerst door technologie en niet minder. En wat het belangrijkste is, de mens oefent steeds meer en niet minder macht uit over de natuur, met steeds grotere gevolgen voor ecosystemen. Zo is onze wereld, en daar ligt ons werk. De gedachte dat mensen zouden moeten leren 'de natuur haar gang te laten gaan' draagt een aureool van loffelijke nederigheid en het is maar al te gemakkelijk gezegd maar in de huidige wereld vrijwel niet in de praktijk te brengen.

Preventief milieuactivisme - dat meer steun en begrip van de kant van progressief denkenden verdient - betekent: ecosystemen actief beheren, soms ook ingrijpend veranderen. Elk ecosysteem, elke populatie van wilde dieren wordt ook nu al op een of andere manier door de mens beheerd. Natuurlijk kan dat op verschillende manieren - je kunt proberen een ecosysteem betrekkelijk ongerept te laten en de flora en fauna te beschermen. Maar natuurbeheer gaat altijd gepaard met actief ingrijpen dat veel meer omvat dan louter het tegengaan van exploitatie, namelijk het doorgronden van informatie, het gebruik van technologie en vaak het nemen van besluiten die ecosystemen veranderen en de evolutionaire toekomst van plant- en diersoorten beïnvloeden.

Restauratie is een van de belangrijkste onderdelen van het nieuwe milieubeheer. Mensen reconstrueren rivieren en beken en meertjes en stranden, herstellen oerbossen en prairies en woestijnen waarbij ze soms kans zien om populaties van bijna uitgestorven soorten weer redelijk op sterkte te krijgen. Ik weet niet of ik ecologische restauratie een ambacht, een wetenschap of een technologie moet noemen want het is een mengeling van alledrie. Maar de natuur met rust laten is het om de dooie dood niet. Haast overal - en zeker in de meer ontwikkelde delen van de werel - kweek je geen gerestaureerd ecosysteem door er een hek omheen te zetten en eraf te blijven. Wie dat doet, krijgt een situatie waarin een heleboel inheemse planten en dieren min of meer vreedzaam coëxisteren met een heleboel niet-inheemse. Veel van zulke gemengde ecosystemen zijn te vinden in de grote natuurreservaten en op particuliere landgoederen die niet erg toepasselijk 'natuurgebied' worden genoemd. En daar is niets mis mee: er is in elk geval open ruimte, een leefklimaat en een natuurlijke waterhuishouding en ze zijn in tal van opzichten waardevol, prachtig en productief. Maar een restauratieproject is iets heel anders - het is een techniek om het milieu in een ecosysteem te beheren in het heden en geen terugkeer naar het verleden. Sommige restauratieprojecten streven naar verrijking van uitgeputte landbouwgronden, andere naar herstel van bepaalde planten- of dierenpopulaties.

In de bosbouw besteeds men thans veel aandacht aan een 'reactief' milieubeheer - het stoppen met rooien, het redden van regenwouden - en dat is zeker nuttig en nodig. Maar effectieve bescherming van oerbos gaat vaak, en herbebossing bijna altijd, gepaard met actief ingrijpen. Agro-bosbouw - het kweken van bomen voor de kap of het integreren van bomenkweek met andere gewassen - is van essentieel belang. Maar bioregionale puristen houden niet van agro-bosbouw: zij noemen deze vormen van milieubeheer 'technologische lapmiddelen'.

De term 'technologisch lapmiddel' verdient nadere beschouwing, omdat hij tot de standaardterminologie van eco-utopistische retoriek behoort, net als het ongenuanceerd en te pas en te onpas gebruiken van het woord 'natuurlijk' - zozeer dat de betekenis van het woord vervaagt. Het betoog tegen eenvoudige technologische reparatie van een defect snijdt in bepaalde specifieke gevallen wel hout - als iemand bij voorbeeld voor de keus wordt gesteld tussen een viervoudige bypassoperatie en gezonder leven - maar het is eigenlijk niet zo relevant voor de meeste actuele milieuproblemen. De wereld staat niet voor een simpele keus tussen enerzijds milieuvriendelijker denken en doen en anderzijds het toepassen van nieuwe technologieën. We zien juist een snelle technologische evolutie in de richting van kleinschaliger industrieën en tegelijkertijd een verandering in het denken over het milieu.

Waarschijnlijk de ernstigste zwakte van de populaire ecofilosofie is haar anti-technologische tendens. Technologie is geen zelfstandig verschijnsel - ze is menselijk denken, handelen, informatie en inventiviteit, en maakt deel uit van wie en wat wij zijn. Sommige toepassingen van technologie zijn beroerd, andere zijn schitterend. Maar een ongenuanceerde stellingname voor of tegen technologie is de kleinste gemene deler van de openbare discussie. Sommige technologieën staan centraal, en zullen centraal blijven staan, in de milieubescherming. Ik betwijfel of de meeste mensen beseffen hoe belangrijk informatie-technologieën voor het moderne milieubeheer zijn. We maken ons zorgen over het gat in de ozonlaag - en terecht - maar we hebben geen weet van de fijnzinnige technologie die het mogelijk maakt dat gat en de fluctuaties in zijn omvang te registreren en de toekomst daarvan te voorspellen. Niemand ziet een gat in het ozon. Zoals zoveel belangrijke milieukwesties is het alleen voor ons begrip toegankelijk dank zij het gebruik van waarnemingstechnologieën.

We gaan enkele interessante decennia tegemoet. Met wat wijsheid en goede wil - om van geluk nog maar te zwijgen - halen we het eindstadium van de volgende eeuw met een afnemende bevolking, nieuwe mogelijkheden voor restauratie en beheer van ecosystemen, en een enorme gereedschapskist vol technologieën en bio-informatie. Maar gaandeweg zullen we een oplossing moeten vinden voor de kwestie macht. De mystiek van het terug-naar-de-natuur is gebaseerd op verzet tegen menselijke macht in de natuur, en de aanhangers van die gedachte geven maar ongaarne toe dat ze zelf over macht beschikken. Die pose heeft zijn voordelen: als je zegt dat je die macht niet bezit en wilt dat ook anderen die niet bezitten, toon je daarmee je eigen persoonlijke goedheid aan en ontloop je alle problemen die met het hebben van macht samenhangen. Maar in werkelijkheid hebben we nogal wat macht - individueel en ook collectief als mensheid - en zal die macht in de loop van de tijd nog groeien.

In zijn boek Power and Innocence heeft Rollo May op lucide wijze de psychologie van de 'pseudo-onschuld' ontleed - het opzettelijke onvermogen om op een volwassen manier met macht om te gaan. 'We kunnen geen verantwoordelijkheidsbesef ontwikkelen,' zo schrijft hij, 'voor iets waarvan we het bezit ontkennen.' Hij heeft het over persoonlijke betrekkingen maar zijn opmerking is ook in bredere zin van toepassing op onze taak om te leren leven in de 21ste eeuw. We moeten erkennen dat we macht hebben, onder ogen zien dat het onmogelijk is de natuur haar gang te laten gaan, en ons milieu-ethos en milieubeleid daarop afstemmen. Alleen dan kunnen we misschien op een volwassen manier ecologie gaan bedrijven.