Email   Print

Eerherstel voor Thomas van Aquino

Wetenschap kan niet zonder zingeving.

In 1935 verscheen in Frankrijk De crisis in het Europese denken van Paul Hazard. Hij beschreef in dat boek haarfijn hoe bij de overgang van de zeventiende naar de achttiende eeuw in West-Europa de wetenschap bezig was de godsdienst te verdringen. De Verlichting deed haar intrede en de mens - en de mens alleen - werd de maat van alle dingen. Hazard schreef: 'Wat is Europa? Een denken dat nooit tevreden is. Zonder zichzelf te ontzien blijft het altijd twee doelstellingen najagen, aan de ene kant het geluk en aan de andere kant de waarheid die het nog onmisbaarder vindt... In Europa haalt men 's nachts de doek uit die men overdag heeft geweven, men beproeft andere draden, zet een ander stramien op en iedere morgen weerklinkt het geluid van de weefgetouwen die rusteloos iets nieuws vervaardigen.'

In 1990, toen het Frans in Nederland zo ongeveer was uitgestorven, verscheen de Nederlandse vertaling van Hazard's beroemde boek dat in Frankrijk eidere tien jaar een herdruk beleeft. Het straalt ook nu nog vitaliteit, verbeeldingskracht en boven alles een rusteloos zoeken naar waarheden en zingeving uit. Daardoor heeft De crisis in het Europese denken ook in een postmoderne wereld een eigen vaart en actualiteit. Het denken over wetenschap is tegen het einde van deze eeuw aan herijking toe. Moderne wetenschap kan niet zonder geloof en zingeving, is de tendens van een reeks artikelen in Franse en Britse bladen. Sciences Humaines (december 1996) wijdt een dossier aan de nieuwe sociologie van de wetenschap, aan de 'ont-rationalisering', de onmogelijkheid van objectiviteit, de betrekkelijkheid van wetenschappelijk onderzoek in tal van disciplines. Waar de ene wetenschapper vasthoudt aan zijn denksysteem - zijn paradigma - toont een ander aan dat die wetenschappelijke onderbouwing uit niets anders bestaat dan een aantal aannames en vooronderstellingen. Grote ontdekkingen zijn vaak toevalstreffers geweest en niet het resultaat van intensief methodisch denken en beproeven.

'Het gaat niet meer om het zoeken naar de waarheid maar men zoekt zingeving'. Dat stelt Nouvelles Clés (winter 1997) vast in een reeks essays over veranderingen in het wetenschappelijk denken. Na eeuwen waarin wetenschap vooral het 'hoe' der dingen onderzocht, is er nu goedschiks of kwaadschiks ruimte voor een reusachtig 'waarom'. Fundamenteel wetenschappelijk onderzoek erkent de logica van het onvoltooide, het imcompleet zijn. Wetenschappelijke onderzoekers zijn zich van een manco bewust dat ongrijpbaar is, er zijn duizenden waarheden en waar het om gaat is te komen tot zingeving. Of het nu quantum-mechanica, astronomie of biologie betreft, niets verbiedt de moderne wetenschap om een hypothese van spiritualiteit in te bouwen. De astrofysicus Trinh Xuan Thuan legt uit: 'De notie van de schepping in het kosmologisch denken die Thomas van Aquino introduceerde in de dertiende eeuw en die vijfonderd jaar later met minachting werd verworpen, ondervindt thans - op een moment dat men het niet zou verwachten - weer wetenschappelijk houvast.' Intuïtie is geen vies woord meer in fundamenteel onderzoek, evenmin als toeval. Meer dan ooit bestuderen antropologen de mystieke kennis van sjamanen die nog voorhanden is diep in de jungle van het Amazonegebied en vaak wordt overgeleverd vanuit onheuglijk lange tijden.

In Groot-Brittannië gaan boeken van briljante fysici als Stephen Hawking en Richard Dawkins als warme broodjes over de toonbank. In Frankrijk mogen hun Franse collega's zich in een soortgelijke populariteit verheugen en Amerikanen geven de voorkeur aan Stephen Jay Gould. The Independent stelt de vraag naar het waarom van die populariteit van de fysische wetenschap. Dat is heel simpel. Hun boeken geven volwassen antwoorden op vragen die kinderen stellen: 'Waarom zijn we op aarde? Waar gaan we naar toe? Wat was er in den beginne?'. Verontrustend vindt The Independent dat er tegelijkertijd een grote vraag is naar pseudo-wetenschap, boeken die kennelijk tegemoet komen aan de behoeften van mensen die in een steeds minder gelovige maatschappij leven. De laatste werkjes geven antwoord op vragen waarvoor mensen als Hawking en Gould terugdeinzen.

New Statesman (20 december 1996) constateert ondanks een breed verbreide skepsis aanzienlijke wetenschappelijke vooruitgang in de laatste twintig jaar. Ziekten als Aids en de 'gekke koeien ziekte' kunnen nu - vrij kort na hun verschijnen al met enige mate van effectiviteit worden bestreden - ook omdat de kennis van menselijke genen met sprongen vooruit is gegaan. Die progressie zou nog veel verder kunnen zijn als andere Europese landen interesse zouden tonen in de 'gekke koeien ziekte', nu is het vooral een Brits probleem. De vooruitgang in de wetenschap laat zich, schrijft New Statesman - evenals The Independent - goed aflezen aan de boekenmarkt waar wetenschappers als Hawking en Dawkins mediafenomenen zijn geworden. Maar ook hier klinkt de waarschuwing: sommige van die boeken verkopen wetenschap als pseudoreligie en de belangstelling voor wetenschap en mystiek vindt een parallel in de groei van het 'New Age' denken, dat expliciet wetenschappelijke methoden van begrip en begrijpen verwerpt. 'Sommigen kijken met heimwee terug naar de Middeleeuwen, toen het kerkelijk gezag en de omhelzing van een gemeenschappelijk geloof zorgden voor totale zingeving in het leven. Een zingeving die zou sneuvelen in de Verlichting. Dat neemt niet weg dat wetenschappers met een gerust hart kunnen betogen dat wij tot vooruitgang in staat zijn.'