Email   Print

Een genetische gevangenis

Darwin's evolutietheorie verklaart de grenzen van sociale verandering.

Je kunt er niets aan doen, het zit in je genen. Het is een debat op glad ijs maar wetenschappers dragen steeds meer argumenten aan voor een andere kijk op het functioneren van de samenleving: onze genen staan sociale vooruitgang en verandering in de weg.

Bijna anderhalve eeuw na The Origin of Species van Darwin beleeft het evolutiedenken een nieuwe vlucht. Waar het liberalisme, de Verlichting en Marx het over één ding in elk geval eens waren - mensen kunnen worden wie zij willen zijn -, laat de Darwiniaanse visie zien dat er grenzen zijn aan die menselijke vrijheid. Misschien kan het evolutiedenken de grote verschillen in de wereld verklaren, nu de antwoorden van zowel het liberalisme als de klassestrijd van Marx onbevredigend zijn gebleken?

Ook in de vorige eeuw voelden sociale wetenschappers zich al aangetrokken tot het denken van Darwin. Maar in die tijd leidde dat vooral tot bedenkelijke theorieën over de superioriteit van bepaalde groeperingen. De moderne sociale biologen en evolutie-psychologen wijzen er evenwel op dat de natuurlijke selectie van Darwin eenheden of inviduen betreft. Er is geen sprake van dat een samenleving of een groepering zichzelf en masse reproduceert.

De neodarwiniaanse wetenschappers menen dat menselijke gedrag niet alleen aan de hand van de heersende sociale omstandigheden kan worden verklaard. Om menselijk gedrag te begrijpen, zeggen zij, is het van belang dat gedrag te zien als een reeks van aanpassingen aan een volledig andere omgeving - die van onze voorouders. New Statesman (6 december 1996) schrijft: 'Vele problemen in de moderne samenleving komen voort uit een spanning tussen onze genetische afkomst en onze huidige leefomgeving. Zo heeft de natuurlijke selectie ons geprogrammeerd om voedsel te prefereren dat voedzaam maar schaars was - zout, suiker en vet. Maar in de tegenwoordige overvloedige omstandigheden leidt diezelfde genetische voorkeur tot chronische ziekten die tot dat dieet zijn terug te voeren: hart- en vaatziekten, diabetes en hoge bloeddruk. Met andere woorden: wij zijn mensen uit het stenen tijdperk die leven in een wereld van de ruimtevaart.'

Ofwel: de mens kan bepaalde genetisch bepaalde grenzen slechts tegen hoge kosten voor zichzelf en voor de samenleving overschrijden. En daarmee is een grens voor sociale verandering bepaald. Dat is een ontnuchterende conclusie voor de sociologen van de jaren zestig die erop uit waren misstanden uit te bannen met behulp van sociale maatregelen. Dat is niet gelukt en voor New Statesman is het geen toeval dat dat falen gepaard is gegaan met een algehele teruggang van links in de politiek in de afgelopen tien jaar. 'Van onderwijs tot criminologie tot de verzorgingsstaat, sociale vraagstukken worden in toenemende mate beoordeeld op hun individuele of morele aspecten. Waarom vinden bepaalde mensen geen werk? Wat is het in een persoon dat hem vatbaar maakt voor crimineel gedrag? Wat zijn de psychologische oorzaken van armoede?' Het zijn vragen die nog niet zo lang geleden wijdverbreid als reactionair werden veroordeeld maar tegenwoordig mogen worden gesteld. New Statesman vraagt: 'Misschien staat een gebrek aan flexibiliteit van de menselijke natuur sociale verandering in de weg?'

Antwoorden op die vraag komen aan de orde in een themanummer van Demos (nummer 10, 1996), het kwartaalschrift van de gelijknamige Britse denktank. De Amerikaanse auteur Robert Wright gaat in Demos zelfs zo ver dat hij voorstelt dat de wetgeving moet worden aangepast aan de gegroeide psychologische verschillen tussen mannen en vrouwen - nu mannen hun talenten niet meer in de wildernis kunnen botvieren, zijn zij een gevaar voor de samenleving geworden. Wright: 'Mannen zijn van nature onderdrukkende, bezitterige, vleselijke varkens.' In zijn visie moet de 'vrouwelijke kwetsbaarheid' daartegen in bescherming worden genomen. Zo blijkt er voor Darwin ook nog plaats in het feminisme.

Maar - in tegenstelling tot het dier - heeft de mens een wil en is daarom niet veroordeeld tot zijn aanleg. Dat is het standpunt van John Ashworth, directeur van de London School of Economics waar onlangs een serie Darwin seminars werd georganiseerd. Hij vergelijkt in Demos het verschijnsel van genetische geaardheid met een ander verschijnsel uit de wetenschap. De tweede wet van de thermodynamica bepaalt bijvoorbeeld dat water niet spontaan en uit vrije wil bergop stroomt. Toch kan dat met behulp van een pomp. 'Op dezelfde wijze kunnen mensen - ondanks hun aanleg voor een bepaald gedrag als gevolg van hun evolutionaire geschiedenis - sociale instituten creëren en daarin regels en sancties vastleggen die dat bedrag kunnen aanpassen.'

De communitaristen, de gemeenschapsdenkers die een politieke weg tussen links en rechts zoeken, voelen zich ook thuis bij de hernieuwde aandacht voor Darwin. Het evolutiedenken kan paradoxaal genoeg ook verklaren waarom zelfzuchtige - survival of the fittest - genen toch sociaal, altruïstisch gedrag kunnen veroorzaken. Een sociale houding komt vooral voort uit gevoel, emotie. Dat lijkt niet bepaald een betrouwbare basis voor een gemeenschap: weg gevoel, weg gemeenschap. Maar in Prospect (december 1996) betoogt Matt Ridley: 'Gevoelens zijn vindingen die zijn ontworpen om sociale wezens sociale verhoudingen te laten gebruiken in het lange termijn belang van hun genen.' En: 'Het zijn gevoelens die voorkomen dat wij - in tegenstelling tot dieren - gewonde medemensen in de steek laten. Maar deze houding is in ons eigen belang omdat hij bijvoorbeeld huwelijken in slechte tijden in stand houdt. Onze gevoelens waarborgen onze verplichtingen.' De altruïst gaat ook uit van zijn eigen belang maar hij ziet dat belang meer op de lange dan op de korte termijn: weldoeners werken vooral aan hun eigen reputatie. Ook dat zit in hun genen.