Email   Print

Dure, domme dammen

Energie uit waterkracht heeft afgedaan maar blijft de Derde Wereld overspoelen.

Witte steenkool heette het vroeger in de aardrijkskundeles. In die woorden klonk het alternatief voor roet en vervuiling. Stuwdammen golden tientallen jaren als een veelbelovende, schone bron van energie. Het is tekenend dat het internationale verzet in de jaren zestig tegen de Aswan-dam in Egypte vooral de archeologische waarde van het getroffen gebied betrof - met veel bombarie 'redde' Nederland een kleine tempel die sindsdien de binnenplaats van het Oudheidkundig museum in Leiden siert. Later kwam het protest tegen de ontworteling van hele volksstammen als gevolg van de bouw van stuwdammen in de Derde Wereld. Intussen ging de aanleg van dammen ook in het Westen - vooral in Noord-Amerika - nog gewoon door. Het waren projecten waarmee presidentsverkiezingen werden gewonnen. Maar de liefde voor de stuwdam is in de westerse wereld verdwenen. En dat is opmerkelijk omdat de behoefte aan schone energie slechts is toegenomen. Deze ontwikkeling is geen toeval: de stuwdam is lang niet de gehoopte energie-oplossing gebleken. Een samenspel van economische, sociale en ecologische factoren heeft ertoe geleid dat het Westen heeft geconcludeerd dat energiebesparing en de ontwikkeling van alternatieve energiebronnen meer oplevert dan voortgaan met de bouw van stuwdammen. Die conclusie wordt ondersteund door de nieuwste inzichten op het gebied van energieverbruik (zie ook het artikel van Paul Hawken, pagina .., die schrijft dat de doelmatigheid van de huidige energieconsumptie vele, vele malen kan worden verbeterd).

Het is des te tragischer en verwerpelijker dat - aangevoerd door westerse multinationale ondernemingen - de bouw van stuwdammen in de Derde Wereld onverminderd doorgaat. Vooral Azië is het toneel van een reeks van mega-projecten waarbij de aanleg van de hoge snelheidslijn door het Nederlandse 'groene hart' volledig in het niets valt. In China verrijst de 'Drie Kloven dam' in de rivier Yangtze. Deze moderne Chinese muur zal straks 18.000 megawatt elektriciteit leveren - acht maal zoveel als de Aswan-dam, evenveel elektriciteit als vijftien kerncentrales - maar eerst een meer van meer dan 500 kilometer lengte creëren waardoor tenminste een miljoen Chinezen hun huizen zullen verliezen. Daarbij vergeleken is de Bakun-dam die in Maleisië het onderkomen van 10.000 mensen in een gebied van zevenhonderd vierkante kilometer bedreigt een soort polderdijk. De Bakun-dam zal een maximaal vermogen van 2400 megawatt krijgen - ongeveer eenachtste van de Drie Kloven-dam. Dan zijn er nog de Narmada-dam in India, het Arun III-project in Nepal en diverse dammen in de rivier Theun in Laos en in de Oranje-rivier in Lesotho. Maar er is meer.

The New Internationalist (november 1995) bericht: 'Er bestaan thans 36.000 grootschalige stuwdammen in de wereld en er komen er 170 per jaar bij waarbij jaarlijks zo'n miljoen "stuwmeer-vluchtelingen" - vooral in het Zuiden - ontheemd raken.' Maar de belangrijkste kritiek op de stuwdammen betreft de verspilling. Waar elektriciteit uit waterkracht jarenlang gold als een onuitputtelijke bron van energie, klinkt thans het argument dat 'vernieuwbare energiebronnen worden vervangen door niet-vernieuwbare'. Water gaat verloren doordat het in stuwmeren verdampt. Landbouwgronden raken uitgeput door kunstmestgebruik omdat zij het vruchtbare rivierslib - dat achter de dam blijft hangen - moeten ontberen. Akkers verzilten omdat de jaarlijkse overstromingen niet meer voorkomen. Een reportage van The New Internationalist over de Egyptische boeren die stroomafwaarts van de Aswan-dam leven, illustreert deze negatieve gevolgen. Daar staat tegenover dat het Aswan-stuwmeer in de eerste helft van de jaren tachtig in Egypte de hongersnood voorkwam die de Sahel-landen en Ethiopië teisterde.

Energie opgewekt met waterkracht blijft - volgens The New Internationalist - in kosten niet ver achter bij de (dure) produktie van kernenergie. Dat laatste is vooral ook te wijten aan de onregelmatige afname van elektriciteit door de industrie. Tenslotte maken meer en meer deskundigen zich zorgen van het creëren van - steeds grotere - stuwmeren op plaatsen waar breuklijnen lopen in het aardoppervlak. Het gewicht van de stuwmeren zou aardbevingen kunnen veroorzaken. Met dramatische gevolgen. In een reportage in het tijdschrift Spin (april 1996) komt een Britse handelaar aan het woord die bulldozers levert aan de bouwplaats van de Drie Kloven-dam in China: 'De dam bezwijkt in een aardbeving. Elk project in China wordt onvoldoende gefinancierd. En dit project is het schaarst gefinancierd van alle. Het is een gegarandeerde ramp. Het aanschouwen van de plaats van constructie is weerzinwekkend. Als de dam bezwijkt, zullen miljoenen mensen verdrinken. Iedereen tussen hier en Shanghai. Het zal de ergste overstroming zijn sinds Noach.' Dreigende woorden: wie herinnert zich nog dat in augustus 1975 een overstroming van de Yangtze op één dag alle 62 dammen vernietigde die de Chinezen sinds 1950 in de rivier hadden gebouwd. Tienduizenden Chinezen verdronken meteen, nog eens honderduizend mensen stierven in de maanden door honger en epidemieën.

Maar politiek prestige - de vroegere Indiase premier Nehru sprak al van 'nieuwe tempels' - en de expansiedrang van het multinationale bedrijfsleven staan garant voor de komst van meer dammen. De vaak nog autocratische regeringen van ontwikkelingslanden laten de dammen graag achter als hun zichtbare bijdrage aan de vooruitgang: de Aswan-dam van Nasser, de Drie Kloven-dam van Li Peng en de Bakun-dam van Mahathir.

Tomorrow (januari/februari 1997) besteedt aandacht aan de rol van de Zweeds/Zwitserse onderneming Asea Brown Boveri (ABB) bij de constructie van de Bakun-dam in Maleisië. Het blad stelt vast dat ABB voorop loopt waar het gaat om het milieubeleid van het internationale bedrijfsleven. Niettemin heeft de onderneming zich laten verleiden tot het controversiële Maleisische project. Tomorrow weet waarom: 'De financiële wereld verwacht van grote ondernemingen als ABB jaarlijks een stijging van de winst met vijftien tot twintig procent. Daarom hebben grote bedrijven grote projecten nodig om die winststijging te waarborgen.' ABB bevindt zich in een vergelijkbare positie als de Wereldbank. De Wereldbank trok zich onlangs terug uit het Arun III-project in Nepal en al eerder uit het Indiase Narmada-project. Maar de bank is nog steeds bij zo'n driehonderd dammen betrokken: de Wereldbank moet geld uitgeven en heeft dus projecten nodig.

De tragiek is dat vooruitgang heel goed zonder dammen is te verwezenlijken. Tomorrow wijst erop dat juist ontwikkelingslanden veel profijt kunnen hebben van de ontwikkeling van zonne-energie. De opwekkingskosten van die energiebron dalen met zo'n twintig procent per jaar. Als het gebied van het stuwmeer van zevenhonderd vierkante kilometer - dat zal ontstaan achter de Maleisische Bakun-dam - zou worden 'bekleed' met zonnecellen, zou - aldus Tomorrow - potentieel meer dan vijftig keer zoveel energie kunnen worden opgewekt als met de waterkrachtcentrale. Die Zeit (25 oktober 1996) wijst op de Indiase plannen om in de komende tien jaar in de Thar-woestijn in de deelstaat Rajasthan met zonne-cellen 10.000 megawatt elektriciteit op te wekken. Het blad citeert ook een studie van het elektriciteitsbedrijf van de Braziliaanse miljoenenstad Sao Paulo waaruit bleek dat met een investering van vier miljard dollar in energiebesparing - straatverlichting, kantoren en huishoudelijke apparaten - een investering van negentien miljard dollar in nieuwe energieopwekking kon worden geschrapt. Het blad concludeert tenslotte dat het niet helemaal afgelopen hoeft te zijn met de waterkracht. De grote stuwmeren dienen vooral ook als een reservoir dat voortdurend energie beschikbaar houdt terwijl de afname onregelmatig is. Die Zeit ziet een toekomst voor kleinere dammen die de stroming in de rivier niet onderbreken als de technologie het mogelijk maakt om de opgewekte energie op te slaan in elektrische cellen - als alternatief voor het opslaan van water in een stuwmeer