Email   Print

De Bijbel stijgt met stip

Een kerkloze generatie vindt inspiratie in nieuwe bewerkingen.

De kerken zijn nog steeds moeizaam samen op weg maar met de Bijbel gaat het beter dan ooit. Er is sprake van een opmerkelijke nieuwe belangstelling voor de heilige schrift.

In Nederland zijn al meer dan 100.000 exemplaren verkocht van 'Het verhaal gaat...', de Bijbelvertellingen van Nico ter Linden. In de Verenigde Staten werd onlangs een tiendelige televisieserie gewijd aan het Boek Genesis. Van dat boek verschenen recentelijk ook twee populaire vertalingen. Time magazine wijdde in een jaar tijd vier (!) omslagen aan Jezus en aan de Bijbel. En 500.000 mensen bezoeken maandelijks de site van de Evangelische Omroep op Internet. Meest 'gedownloade' tekst: de Bijbel. 'We schrokken er zelf van', tekent Net (december 1996) op uit de mond van de operator van de EO-website.

Vreemd genoeg vormen de lege kerken misschien wel de voedingsbodem voor deze nieuwe Bijbelmode. In een gesprek met NRC Handelsblad (23 november 1996) zegt Nico ter Linden: 'We hebben de afgelopen jaren naar andere culturen, bijvoorbeeld die van india gekeken. Nu krijgen we weer meer belangstelling voor onze eigen verhalen. Er groeit een generatie op die niet is doodgegooid met Bijbel en kerk. Die willen weten wat er in de Bijbel staat.' Deze nieuwe generatie spreekt de aan de actualiteit aangepaste vertelling door Ter Linden aan. Hij doet er alles aan om te voorkomen dat de Bijbel als een historisch boek wordt gelezen. Het gaat om de psychologie, om de boodschap van de verhalen, niet om de vraag of Jezus nu werkelijk over water heeft gewandeld.

Het is opmerkelijk dat ook de New Age-beweging de Bijbel omarmt. Binnen deze cultuur voeren immers vooral oosterse en mystieke tradities de boventoon. Maar in een uitvoerig essay gaat Onkruid (januari/februari 1997) in op de symboliek van de Bijbel. Het blad ziet de nieuwe aandacht voor de Bijbel als een gevolg van de opmars van de mystiek sinds de jaren zestig. 'De Bijbel is niet langer een boek van onwrikbare wetten, maar geeft ruimte aan persoonlijke ervaring. In onze tijd werd de absolute heiligheid van God teruggevonden in het mysterieuze holisme. Meer dan ooit dient de ongebonden religie zich aan als therapie voor een verziekte maatschappij. De massale sluiting van kerken zou het signaal moeten zijn dat een dogmatische aanpak niet langer werkt.' Onkruid vindt in de Bijbel 'esoterische symboliek' en 'de machtige mythe van de menselijke ziel'.

In de Verenigde Staten bracht de televisiemaker Bill Moyers die ook al eens een prachtige serie over mythen maakte met de schrijver Joseph Campbell, het boek Genesis naar een nieuw miljoenenpubliek. Dat initiatief krijgt de volle ondersteuning van Tikkun (november/december 1996). Het blad meent dat de televisieserie waarin Moyers met meer dan dertig gasten over de verhalen van Genesis sprak een belangrijke bijdrgae heeft gelevered om de interpretatie van de Bijbel te ontworstelen uit de handen van conservatieve religieuze groeperingen. 'Er is niet één antwoord op de vraag "wat de Bijbel zegt", er bestaat een heel scala van lezingen.'

De serie van Moyers inspireerde de auteur Stephen Mitchell tot een eigenzinnige vertaling van Genesis. Daarin laat hij zich niet zo ver gaan als Nico ter Linden maar zijn vergelijking tussen het lijden van Abraham en dat van Boeddha in zijn inleiding getuigt ook van originaliteit. In een gesprek met Shambala Sun (januari 1997) toont Mitchell zich haast lyrisch over de verhalen van Genesis: 'Er bestaat niets in de oosterse religies dat de vergelijking daarmee kan doorstaan.' Mitchell verwijst naar Eva en de slang en naar Abraham die wordt gevraagd zijn zoon Isaac te offeren. Over dat laatste: 'Het is een prachtig verhaal dat ik ook verafschuw. Er zit die vermaledijde verering van autoriteit in die gemeenschappen hun zonen naar de dood in waanzinnige oorlogen doet sturen. Maar op een metaforisch niveau biedt het verhaal een bloedstollende beschrijving van wat laten gaan kan betekenen, en daarover gaat het in alle spirituele oefeningen. Elke spirituele schrijver kan zeggen: "Laat alles gaan, ook datgene waarvan je het meeste houdt". Het is veel zeldzamer om die boodschap te vangen in karakters van vlees en bloed.'

Mitchell toont zich ook een enthousiast beoefenaar van de Joodse praktijk van midrash. Daarbij gaat het erom om aan de hand van Bijbelverhalen eigen verhalen te vertellen. Rabbi's nemen daarbij grote vrijheid om de verhalen te duiden. Mitchell: 'De verhalen van Genesis lenen zich buitengewoon voor dit doel. Zij weerklinken diep in de culturele psyche en je kan ermee spelen en ze gebruiken om te zeggen wat ze voor je betekenen. Dat is de mooiste manier om westerse religieuze metaforen te gebruiken om helder en overtuigend te vertellen wat jij wil vertellen.' Mitchell hoop dat zijn vertaling van Genesis vele mensen zal bewegen tot hun eigen oefening in midrash.

The Economist (21 december 1996) constateert tenslotte dat de groene politieke beweging steun vindt in de Bijbel. 'Sommigen beschouwen het verhaal van de zondvloed als een les in biodiversiviteit. De instructies van God aan Noach in Genesis kunnen worden geïnterpreteerd als een boodschap dat het redden van de natuur en het dierenleven belangrijker is dan het redden van de mens - zeker als die mens corrupt en kwaadaardig is geworden.' The Economist citeert een hoogleraar milieukunde: 'Het is de eerste dierenbeschermingswet.'